افغانستان، آسیب‌پذیر از تغییرات اقلیمی

سیدآیت الله صادقی متخصص تنظیم چراگاه‌ها و سرپرست آمریت کنترل و جلوگیری از توسعه‌ی صحراها

تغییر اقلیم (Climate change) به تغییرات آب و هوا گفته می‌شود تغییراتی که برای یک دوره طولانی مدت دوام می‌آورند.

با در نظر داشت تعریف فوق تغییر اقلیم یکی از مهم‌ترین چالش‌های قرن جاری در تمام جهان به خصوص افغانستان است. وقوع سیل‌هایی با شدت بالا، گرمایش زمین، سرمای بی‌موقع، تکرار بیش‌تر خشک‌سالی‌ها، بالا آمدن سطح آب بحر‌ها، طغیان آفات و بیماری‌های گیاهی، کاهش ضخامت لایه اوزون، گرم شدن جهانی هوا و ذوب شدن یخ‌های دایمی از جمله مواردی است که بحث تغییر اقلیم را در دهه جاری در جهان و بالاخص افغانستان بیش‌تر مطرح کرده است. بر اساس تحلیل مدل‌های اقلیمی انتظار می‌رود تا سال ۲۱۰۰ میلادی (طی ۸۰ سال آینده) حرارت کره زمین یک تا چهار درجه سانتی‌گراد افزایش یابد. بدیهی است که تغییرات اقلیمی آسیب‌هایی را در حوزه‌های مختلف چه در سطح جهانی و چه در سطح ملی کشور به همراه خواهد داشت. انسان با بی‌توجهی به قوانین حاکم بر طبیعت و عدم شناخت مسایل زیست محیطی مرتبط با آن، عامل اصلی این تغییرات محسوب می‌گردد. متأسفانه تغییرات ثبت شده و تحلیل معلومات نشان می‌دهد که تعداد روزهای خشک در اکثر نقاط کشورمان افزایش می‌یابد و کشورمان بیش‌ترین روزهای خشک را تجربه خواهد کرد و افزایش روزهای خشک موجب وقوع خشک‌سالی در اکثر نقاط کشور خواهد شد. تحقیقات و بررسی‌های اخیر در افغانستان نشان می‌دهد که از بارش‌های منجمد کاسته شده و به جای آن بارنده‌گی‌های رگ‌باری که اغلب با سیل همراه است، در غیر فصل بارنده‌گی و با شدت بیش‌تری اتفاق می‌افتد. از سوی دیگر کاهش باران و افزایش درجه حرارت در اکثر مناطق کشور به ویژه کوه هندوکش، اکثر حوض‌ها و چراگاه‌های کشور را با کاهش قابل ملاحظه آب روبه‌رو کرده و زنده‌گی نباتات، حیوانات، پرنده‌گان و گونه‌های گیاهی ساکن در این مناطق را در مخاطره انداخته است. این در حالی است که جدی‌ترین اثرات تغییرات اقلیمی در افغانستان در دهه‌های آتی با نزولات جوی، منابع آب، وضعیت بهداشت، تنوع زیست محیطی، ذخیره مواد غذایی و… منعکس خواهد شد. افغانستان از جمله کشورهایی است که طی دهه آتی با افزایش درجه حرارت، کاهش میزان بارش، کاهش روزهای یخبندان، افزایش روزهای داغ و… مواجه خواهد شد.

با توجه به اهمیت هر یک از رویدادهای متاثر از تغییرات اقلیمی در منابع تولید زراعتی، در این مقاله پس از نگاهی اجمالی به پیش‌بینی آسیب‌پذیری افغانستان از لحاظ تغییرات اقلیمی، راه‌های مقابله از تاثیرات اقلیم، پیشنهادهایی برای کاهش تغییرات اقلیم در افغانستان مورد بررسی قرار گرفته است.

آسیب‌پذیری افغانستان در برابر تغییرات اقلیمی از چند جهت قابل بحث است:

افغانستان به صورت عموم دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک قاره‌ای است بر اساس یافته‌های دانشمندان، مناطقی که دارای اقلیم خشک است، از جمله آسیب‌پذیرترین مناطق در برابر تغییرات اقلیمی هستند. برعلاوه افزایش درجه حرارت، میزان بارنده‌گی سالانه در این مناطق می‌تواند بیش‌تر از ۳۰ درصد کاهش یابد. از سوی دیگر در افغانستان اگرچه افزایش درجه حرارت و کاهش میزان بارنده‌گی در دو الی چهار دهه آینده به صورت یک‌سان برای تمام بخش‌ها پیش‌بینی نشده است. ولی برای اکثر نقاط این کشور افزایش حرارت تا چهار درجه سانتی‌گراد و کاهش بارنده‌گی تا ۳۰ درصد با در نظر داشت سناریوهای مختلف ممکن است. بنا بر این افغانستان به خاطر اقلیم خاصی که دارد در معرض آسیب‌های شدید تغییرات اقلیمی قرار دارد.

از طرف دیگر اقتصاد افغانستان، زراعتی است. بر اساس آمارهای مختلف معیشت روزمره ۷۰- ۸۰ درصد مردم به زراعت (کشاورزی و مالداری) بسته‌گی دارد. این در حالی است که زراعت دارای بیش‌ترین سهم در تولید ناخالص داخلی (GDP) بعد از بخش خدمات است. این بخش نه تنها برای تامین نیازهای داخلی مهم است بلکه سهم چشم‌گیر در صادرات کشور نیز دارد. بعضی تولیدات زراعتی افغانستان مثل زعفران، بادام، پسته، انار و کشمش و جلغوزه از شهرت جهانی برخوردار اند. علاوه بر آن بر اساس یافته‌های دانشمندان، زراعت نسبت به تغییرات اقلیم بسیار حساس است. تغییرات بسیار کوچک در درجه حرارت، میزان بارنده‌گی و رطوبت می‌تواند باعث آسیب‌های جدی در روند باروری و رشد اقلام زراعتی شود و هم‌چنان بیش‌ترین تاثیر را روی آب می‌گذارد و به دلیل این‌که ۸۰ درصد نفوس کشور ما زراعت‌پیشه و یا مالدار است، بیش‌ترین صدمه را از کمبود آب می‌بیند. این در حالی است که عوامل و پی‌آمدهای تغییرات اقلیمی نیز به آسیب‌پذیری این کشور کمک کرده است. بیش‌تر از همه مادران و کودکان در افغانستان در معرض خطر این بیماری‌ها قرار دارند. به ویژه در مناطق فقیرنشین و روستاها که با ظرفیت برای به وجود آمدن بیماری‌های حساس به آب و هوا در آن بیش‌تر است و نیز در این مناطق از نظر بهداشتی سیستم منظم و کارایی ندارد. از این میان سوء تغذیه کشنده‌ترین آن‌ها است. از سوی دیگر اکثر نقاط افغانستان در سال‌های بعد از ۲۰۰۰ شدیدترین و طولانی‌ترین خشک‌سالی تاریخش را تجربه کرده است. تاثیرات خشک‌سالی که در اثر تغییرات اقلیمی تشدید شده است درآمد هزاران خانواده‌ها را در سراسر این کشور شدیداً کاهش داده و بسیاری از آن‌ها را با کمبود مواد غذایی روبه‌رو کرده است. در افغانستان، میزان آگاهی اقشار مختلف مردم به خصوص دهقانان از عوامل و پی‌آمدهای تغییرات اقلیمی بسیار اندک است. پوشش رسانه‌ای موضوعات مرتبط به تغییرات اقلیمی، هم بنا بر دلایل متعدد ناچیز بوده است. بنا بر این، عدم آگاهی اقشار مختلف مردم از عوامل و پی‌آمدهای تغییرات اقلیمی نیز به آسیب‌پذیری این کشور کمک کرده است و عوامل مذکور این کشور را در رده آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر تغییرات اقلیمی قرار داده است.

روی این ملحوظ مطالعه و بررسی معلومات هواشناسی درسطح افغانستان نشان می‌دهد از سال ۱۹۶۰ میلادی به این طرف، درجه حرارت بطور اوسط به اندازه ۰.۱۳ درجه سانتی‌گراد برای هر ۱۰ سال افزایش یافته است. به همین ترتیب میزان بارنده‌گی در عین دوره زمانی به اندازه ۲ درصد برای هر ۱۰ سال کاهش یافته است.

راه‌های مقابله با تاثیرات تغییر اقلیم در افغانستان:

در چند سال آینده مقابله با تاثیر تغییرات اقلیمی بر سلامتی انسان‌ها دشوار خواهد بود اما هنوز بسیاری از این اثرات قابل کنترل و جلوگیری هستند در حالی که کاهش آلوده‌گی از وسایط حمل و نقل، استفاده موثر از زمین، بهبود مدیریت آب را می‌توان تذکر داد. اگرچه اجرای راه‌برد‌های کاهش‌دهنده و تطابق‌پذیری در کشورهای فقیر از لحاظ اقتصادی مشکلات‌مان را دارد اما اگر آن را با خساراتی که تغییرات اقلیمی در درازمدت می‌تواند وارد کند مقایسه کنیم، هزینه‌اش کمتر است.

پیشنهادها برای کاهش تغییرات اقلیم در افغانستان:

مواردی که در فوق ذکر شد، از جمله عوامل مهم آسیب‌پذیری کشور در برابر تغییرات اقلیمی است. عملی شدن برنامه‌های ذیل تا حدود زیادی می‌تواند از آسیب‌پذیری این کشور در برابر تغییرات اقلیمی در بخش زراعت بکاهد. در این جای شک نیست، هنگامی بخواهیم ظرفیت‌های نهادهای مسوول را از طریق جذب افراد متخصص در سال‌های آینده در نظر بگیریم و استفاده شود، آسیب‌پذیری کشور در مقابل تاثیرات منفی تغییرات اقلیمی کم‌تر می‌شود. این در حالی است که استفاده از شماری منابع انرژی تجدیدپذیر می‌تواند باعث کاهش آلوده‌گی هوا شود و به سلامتی افراد کمک کند و هم‌زمان از سرعت تغییرات اقلیمی کاسته شود.

روی این ملحوظ راه‌اندازی برنامه‌های علمی تحقیقی هدف‌مند در بخش‌های زراعت، آبیاری و آگاهی‌دهی برای مقابله با اثرات تغییر اقلیم از طریق رسانه‌های جمعی، اماکن مقدس، رسانه‌های صوتی و تصویری، انجمن‌های تشکیل‌شده، برنامه‌های آموزشی، بزرگان محل، شوراهای ایجاد شده، اجرای برنامه‌های منظم برای بهبود مدیریت منابع آبی و استفاده موثر از منابع آبی کشور، حمایت از دهاقین، تلاش جهت مدرنیزه کردن زراعت، تقویت و توسعه مراکز هواشناسی شک ندارم که در مقابله با اثرات تغییر اقلیم کمک خواهد کرد. با در نظر داشت موارد مذکور و مطابق به موارد فوق هر چه زودتر سکتورهای مختلف آسیب‌شناسی شده و برنامه‌های تطابق‌پذیر و کاهش‌دهنده تاثیر تغییرات اقلیمی روی دست گرفته شود تا از وارد شدن خسارات در سطح بزرگ و کوچک جلوگیری به عمل آید.

دکمه بازگشت به بالا
بستن