رشد رسانه‌های افغانستان؛ دست‌آوردی در معرض خطر

کفایت‌الله حمیدی

موفقیت در معرض خطر رسانه‌های افغانستان، مستلزم اصلاح سیستم آموزش ژورنالیسم (خبرنگاری) در دانشگاه‌های افغانستان است. رسانه‌های افغانستان در دو دهه‌ی گذشته رشد بی‌سابقه‌ای داشته‌اند و این پروسه هنوز هم ادامه دارد. بهترین وسیله برای موثریت و غنای این عرصه‌ی مهم، ارتقای ظرفیت و کیفیت برنامه‌های درسی در نهادهای آموزشی کشور است.

یک پروژه‌ی تحقیقاتی که توسط دانشگاه لایپزیگ کشور آلمان در هم‌کاری مشترک با دانشگاه دولتی ننگرهار صورت گرفته، پیشنهادات خوبی را برای اصلاح سیستم آموزش ژورنالیسم دانشگاهی در افغانستان ارایه کرده است. هم‌چنان براساس تحقیقات انجام‌شده در این عرصه، اثری تحت عنوان «آموزش ژورنالیسم در افغانستان» تدوین شده است.

نظام رسانه‌ها در افغانستان

چشم‌انداز رسانه‌ها «Landscapes Media»، یک پروژه‌ی بین‌المللی تحقیقاتی رسانه‌ای است که اطلاعات مربوط به سیستم‌های رسانه‌ای را در سراسر جهان گردآوری می‌کند. بر بنیاد یافته‌های این پروژه‌ی تحقیقاتی، در دو دهه‌ی گذشته، عرصه‌ی رسانه‌ها در افغانستان رو به رشد است.

نشرات تلویزیونی در افغانستان توسط نیمی از جمعیت افغانستان مشاهده می‌شود و دو سوم مردم نشرات رادیویی را گوش می‌دهند. به همین ترتیب در حدود دو صد روزنامه و هفته‌نامه به بیش از نُه میلیون نفر در سراسر کشور نشرات کتبی ارایه می‌دهند.

در عین حال قابل ذکر است که سیستم آموزشی فعلی خبرنگاری در افغانستان، هنوز از کیفیت لازم برخوردار نیست و نمی‌تواند جواب‌گوی نیازهای بنیادین کشور باشد. اگرچه در تعدادی از دانشگاه‌های دولتی و خصوصی آموزش و پرورش به گونه‌ای در دسترس است؛ ولی این سوال که آیا دانش‌جویان برای تغییر سریع وضعیت موجود در رسانه‌ها، آموزش کافی دریافت می‌کنند یا نه؟ هنوز جواب مثبت دریافت نکرده است.

پروژه‌ی تحقیقاتی اصلاح سیستم آموزش ژورنالیسم دانشگاهی

این پروژه‌ی تحقیقاتی، به صورت دقیق به همین سوال جواب می‌دهد. این پروژه تحت نظر پروفیسور آرنولد کوتچ و صاحب این قلم، تحت عنوان «آموزش ژورنالیسم در دانشگاه‌های افغانستان» جامه‌ی عمل پوشیده است. این تحقیق بین سال‌های ٢٠١۵ و ٢٠١٨ صورت گرفته که نتایج آن اکنون به حیث یک کتاب اختصار یافته است و در ماه‌های آینده به نشر خواهد رسید. این کتاب به شکل یک برنامه‌ی آموزشی برای یک دوره‌ی کارشناسی ارشد ژورنالیسم پیشکش می‌شود که تمام منابع مطالعات مربوط به این عرصه را مشخص می‌سازد. این پروژه، توصیه‌هایی موثر را برای تدویر برنامه‌های آموزشی کوتاه‌مدت به خبرنگارانی که مصروف کار در رسانه‌ها هستند نیز ارایه می‌کند. وزارت تحصیلات عالی آماده‌گی خود را برای تصویب و عملی‌ساختن این طرح به عنوان اساسات نوین برای آموزش ژورنالیسم (خبرنگاری) در دانشگاه‌های افغانستان اعلان کرده است.

این پروژه‌ی تحقیقاتی تأکید می‌کند که دانشگاه‌ها باید بر بنیاد نیازمندی‌های رسانه‌ها، برنامه‌های آموزشی خود را تدوین کنند. در دنیای امروز، عرصه‌ی گزارش‌گری بخشی از سیستمی است که در آن پول و قدرت حرف اول را می‌زند. به تبع رسانه‌ها نیز از قوانین بازار آزاد پیروی می‌کنند، بنابراین ادامه‌ی فعالیت رسانه‌ها به درآمدهای تبلیغاتی و پیش‌رفت اقتصادی جامعه بسته‌گی دارد. این سیستم، یک سیستم آزاد است، یعنی هرکسی می‌تواند یک کانال تلویزیونی و رادیویی بسازد و به نشرات بپردازد. افغانستان در دو دهه‌ی گذشته شاهد دگرگونی‌های زیادی، از جمله تحول عظیم در عرصه‌ی رسانه‌های جمعی بوده است. الگوی آموزشی موسسات سراسر دنیا به شمول آلمان، آموزش دوگانه‌ی خبرنگاری، یعنی نظری و عملی است. این برنامه‌ی آموزشی که در برگیرنده‌ی توصیه‌ها و آموزش‌های تئوریک و عملی است، به خبرنگاران می‌آموزاند که چگونه رویدادها را با دید تخصصی در بسترهای اجتماعی آن مطالعه و با استفاده از تکنیک‌ها و تکنولوژی جدید، گزارش کنند. این برنامه‌ی آموزشی تأکید می‌کند که این الگوی موفق و ارزش‌مند جهانی می‌تواند در افغانستان نیز عملی شود.

سیستم آموزشی فعلی ژورنالیسم و ارتباطات امروزی، در یک دیدگاه کلی با سیاست، فرهنگ و جامعه سازگاری کم‌تر دارد. آموزش ژورنالیسم نوین نه تنها دانش‌جویان را به فراگیری در تئوری و عمل مجهز می‌کند؛ بلکه مهارت‌های لازم را برای استفاده‌ی موثر از نرم‌افزارها نیز در نظر می‌گیرد. این پروژه‌ی تحقیقی به فراگیری مهارت‌های ویژه‌ی خبرنگاران برای تشخیص، درک و در نظرگرفتن ارزش‌ها و دیدگاه‌های اخلاقی در کارزار رسانه‌ای، اهمیت بسزایی قایل است.

در این پروژه‌ی تحقیقی، گروهی از کارشناسان و متخصصان افغانستان در سال ٢٠١۵ با نماینده‌گان نهادهای تحصیلی، نهادهای بین‌المللی تمویل‌کننده‌ی رسانه‌های افغانستان، انجمن‌های فعال در عرصه‌ی ژورنالیسم و وزارت تحصیلات عالی کشور تبادل نظر و دیدگاه‌های شان را در راستای عملی‌شدن این الگوی موفق جهانی در افغانستان پیشکش کردند.

از آن‌جایی که جامعه‌ی افغانستان دست‌خوش تحولات بزرگ است، شهروندان نیازمند آگاهی اند که به وسیله‌ی آن بتوانند با هم‌دیگر تفاهم کنند و صدای واحد برای تعیین معیارها برای پیش‌رفت‌های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی داشته باشند. این مسوولیت مهم را رسانه‌ها بر عهده دارند و گزارش‌گران باید از این نقش خود در جامعه آگاه باشند. گزارش‌گران باید به مثابه‌ی نگهبانان این ارزش‌ها دیدگاه‌شان را از طریق رسانه‌ها به جامعه انتقال دهند و رسالت میانجی‌گری بین رسانه‌ها و مردم را به صورت دقیق انجام دهند. آن‌ها می‌توانند از طریق فراهم‌سازی سهولت‌ها برای گفت‌وگو بین گروه‌های مختلف جامعه، در راستای غنای هویت ملی و فرهنگی ممد واقع شوند و پروسه‌های رشد سریع اقتصادی-اجتماعی را در جامعه حمایت کنند. به همین دلیل است که آموزش ژورنالیسم نوین باید بر بنیاد آموزه‌های شناخت اجتماع و تفکر انتقادی دانش‌جویان از پروسه‌های اجتماعی استوار باشد.

پیشنهاد دستورالعمل‌ها

این پروژه، مجموعه‌ای از اقداماتی را پیشنهاد می‌کند که به نیازمندی‌های مبرم این عرصه پاسخ می‌دهد. این برنامه لازم می‌بیند که دانش‌جویان ژورنالیسم ضمن اجرای تمرین‌هایی برای تولید، باید جنبه‌های قانونی، سیاسی و اخلاقی فعالیت رسانه‌ها را در جامعه‌ی افغانستان مطالعه کنند. در حال حاضر نهادهای آموزش خبرنگاری در افغانستان بیش‌تر بر آموزش نظری دانش‌جویان تأکید می‌کنند. هم‌چنان برنامه‌های سایر موسسات، مانند دانشگاه‌های خصوصی، انستیتوت‌های خبرنگاری و دیگر برنامه‌های کوتاه‌مدت، بیش‌تر به هدف جذب سریع دانش‌جویان به بازار کار استوار است تا یادگیری مهارت‌های نظری و پژوهشی.

عرصه‌ی علوم ارتباطات، مطالعات و تحقیقات باید وارد سیستم آموزشی افغانستان شود و اگر هم به گونه‌ای وجود دارد، رشد بیش‌تر یابد. متاسفانه تاکنون نهادها و دانشمندان افغانستان در این عرصه‌ی مهم و حیاتی، برای رشد پژوهش در زمینه‌ی سیستم رسانه در افغانستان کار در خور توجه نکرده‌اند. این پروژه‌ی تحقیقی تاکید می‌کند که پیش‌رفت هرچه بیش‌تر رسانه‌های افغانستان مرتبط به آن است که چگونه می‌توان سیستم آموزش خبرنگاری را با همین مدل دوگانه‌ی علمی-نظری  و پژوهشی آراسته ساخت.

براساس یافته‌های این پروژه‌ی تحقیقاتی، برنامه‌ها و کتاب‌های درسی رشته‌ی خبرنگاری دانشگاه‌های افغانستان، در مطابقت با علوم ارتباطات عصر جدید نیست. از طرف دیگر این یافته‌ها نشان می‌دهد که استادان این عرصه برای بهبود تدریس خود به آموزش نظری بیش‌تری نیاز دارند.

ایجاد یک مرکز تحقیقاتی علوم ارتباطات با داشتن یک بانک اطلاعات تحقیقاتی و یک مجله‌ی علمی می‌تواند وضعیت این عرصه را در کشور بهبود بخشد. این مرکز می‌تواند با اشتراک کادرهای علمی و مسلکی ایجاد شود و با راه‌اندازی اقدامات هدف‌مند با نهادها، سازمان‌ها و انجمن‌ها در سطح بین‌المللی ارتباط برقرار کند. این مرکز می‌تواند در مطابقت با معیارها و استندردهای بین‌المللی با ترجمه و تکثیر آثار معتبر جهانی به زبان‌های ملی افغانستان، برنامه‌های درسی نهادهای آموزش ژورنالیسم را در افغانستان غنای بیش‌تر بخشد.

آغاز یک برنامه‌ی آموزشی کارشناسی ارشد در عرصه‌ی مطالعات علم ارتباطات در یکی از دانشگاه افغانستان می‌تواند زمینه‌ساز آموزش تحقیقات دانشگاهی در این عرصه‌ی مهم شود. این برنامه‌ی کارشناسی ارشد به دانش‌جویان کمک خواهد کرد که در مورد تاثیرات رسانه‌ها بر سیاست، اقتصاد و زنده‌گی روزمره در افغانستان تحقیق و گفت‌وگو کنند. نسبت عدم موجودیت زمینه‌ی فراگیر دوره‌ی کارشناسی و گزارش‌گری در دانشگاه‌های افغانستان، جوانان افغانستان با هزینه‌های سنگین در کشورهای چین، هند و بعضی از کشورهای اروپایی آموزش می‌بینند.

برای همگام‌سازی سیستم آموزش ژورنالیسم در افغانستان با استندرد بین‌المللی، لازم است که استادان دانشگاه‌ها نیز مهارت‌های زبان خارجی را فرا گیرند و در موسسات خارج از کشور مصروف فراگیری آموزش‌های نوین در این عرصه شوند. دانشگاه‌های افغانستان باید برای یادگیری، تبادل تجربه‌ها و هم‌کاری با شرکای دانشگاهی در سراسر جهان آماده شوند.

برای آموزش خبرنگاری در دوره‌ی لیسانس نه تنها به مضامین نظری نیاز است؛ بلکه دانش‌جویان باید شیوه‌های نوشتاری و کار عملی را نیز تمرین کنند. یک برنامه‌ی کامل تدریسی در دانشگاه می‌تواند دانش‌جویان را قادر به فراگیری مهم‌ترین آموزه‌های مربوط به این عرصه کند تا دانش‌جو با توانایی لازم بتواند وارد زنده‌گی حرفه‌ای شود و خارج از دانشگاه نیز آموزش عملی را تجربه کند. این پروژه‌ی تحقیقاتی، قبل از آغاز کار در نهادهای رسانه‌ای، یک دور‌ه‌ی عملی آزمایشی حداقل ۶ ماهه را به دانش‌جویان توصیه می‌کند.

طبق برنامه‌ی پیشنهادی، دوره‌ی کارشناسی در عرصه‌ی خبرنگاری در دانشگاه‌های افغانستان باید برنامه‌ی آموزشی خود را در بخش رسانه و علوم ارتباطات تدوین کند و تحقیق و پژوهش را به مثابه‌ی بخش عمده‌ی آن در نظر بگیرد تا دانشمندان جوان بتوانند در ختم این برنامه با داشتن ظرفیت‌های جدید مسلکی، وارد عرصه‌ی کاری شوند.

این پروژه تأکید می‌کند که دانشگاه‌ها باید کیفیت آموزشی صنوف خود را با استندردهای بین‌المللی برابر کنند و هم‌چنان تدریس نرم‌افزارهای مرتبط به گزارش‌گری نیز شامل مواد آموزشی شود. هم‌چنان لازم دانسته می‌شود که دانش‌جویان در یک موضوع اضافی مانند سیاست یا جامعه‌شناسی، تخصص حاصل و جامعه را بهتر درک کنند و در پیشبرد کار مسلکی‌شان موثرتر باشند. بر بنیاد پروژه‌ی پیشنهادی، دانشگاه‌ها باید این فرصت و توانایی را داشته باشند که یک سوم از مطالب را در این بخش برای تدریس اضافه کنند. برای حمایت از دانشگاه‌ها و منابع آن‌ها، این پروژه هم‌چنین پیشنهاد می‌کند که سهمیه‌ی تعداد دانش‌جویان جذب‌شده در برنامه‌های ژورنالیسم محدود شود تا از این طریق دانشگاه‌ها بتوانند اطمینان حاصل کنند که برنامه‌ها با کیفیت خوب تطبیق می‌شود.

این پروژه هم‌چنین در نظر دارد که یک برنامه‌ی آموزش دوره‌ی کارشناسی را در زمینه‌ی ارتباطات توسعه که به‌نام «ارتباطات برای تحولات اجتماعی»  (Development communication)نیز نامیده می‌شود، ایجاد کند. این برنامه با در نظرداشت نیازهای عمده‌ی کشورهایی که چند قومی و یا در حال تغییر و تحول است، تدوین یافته است. همانند  هند که ۳۵ برنامه از این دست دارد، یا فلیپین و اندونزیا که چنین برنامه‌هایی دارند. تطبیق این برنامه باعث می‌شود افرادی که از فرآیندهای توسعه در کشور خود حمایت می‌کنند، آموزش ببینند. تطبیق این برنامه کمک می‌کند تا در کشورهای مانند افغانستان، روند توسعه سرعت یابد، به همین دلیل این برنامه دارای اهمیت است. در حال حاضر وضعیت به گونه‌‌ای است که فرد یا نهادی مسوولیت توسعه‌ی اجتماعی را به عهده نمی‌گیرد. اما این پروژه بر نقش اجتماعی نیز تأکید می‌کند و پیشنهادات ارزنده‌ای را در این بخش دارد که عمده‌ترین آن ایجاد دوره‌ی کارشناسی روابط عمومی است.

واضح است که روند اصلاحات، نیازمند برنامه‌ریزی و اقدامات درازمدت است. طرح، تدوین و عملی‌سازی برنامه‌های آموزشی که منجر به تغییر اساسی در نهادهای تحصیلات عالی و اکادمیک افغانستان شود، براساس محاسبات این تحقیق، هشت تا ده سال را در بر خواهد گرفت. تمایل افراد، دانشگاه‌ها، موسسات و نهادهای مسوول در دولت برای ایجاد تغییر باعث تطبیق سریع این برنامه و تسریع روند بهبود کیفی سیستم رسانه‌های افغانستان خواهد شد.

ساختارهای نوین در جامعه‌ی افغانستان در حال شکل‌گیری است، دیدگاها و نوآوری در سیستم‌های آموزشی در عرصه‌های گوناگون از جمله گزارش‌گری، می‌تواند منجر به تغییرات و پیش‌رفت در جامعه شود. هم‌کاری و هماهنگی متخصصان و دانش‌جویان ژورنالیسم در چارچوب یک برنامه‌ی نوین، باعث تقویت نقش رسانه‌ها در تغییرات جاری جامعه خواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن