نگاهی به حکومت‌داری چهارساله عمران خان در پاکستان

سیداکرم بارز

حزب تحریک انصاف در انتخابات ۲۵ جولای ۲۰۱۸ به قدرت رسید و بیش‌ترین کرسی پارلمان را به دست آورد. به دنبال آن، رهبر و چهره کاریزماتیک این حزب، عمران خان، به حیث صدراعظم پاکستان برگزیده شد. حزب تحریک انصاف با شعار مبارزه با فساد و مبارزه با  سیاستگران فاسد به میدان مبارزات سیاسی و انتخاباتی گام گذاشته بود. خان با شعار پاکستان جدید، روی کار آمد. اولین‌بار در تاریخ پاکستان بود که قدرت سیاسی از احزاب و دودمان‌های بزرگ سیاسی مانند حزب مردم و حزب مسلم‌لیگ نواز شریف، به یک حزب کم‌تجربه در امور سیاسی و حکومت‌داری، سپرده می‌شد. حزب تحریک انصاف متشکل از چهره‌های ناراض احزاب بزرگ است. شاه‌محمود قریشی، معاون این حزب و وزیر امور خارجه پیشین، از سال ۲۰۰۸ الی ۲۰۱۱ در حکومت حزب مردم نیز به حیث وزیر امور خارجه کار می‌کرد و ظاهراً به دلیل اختلافات سیاسی از عضویت در این حزب استعفا داد و به حزب تحریک انصاف پیوست. عمران خان در نزدیک به چهار سال حکومت‌داری‌اش با مشکلات زیاد دست‌وپنجه نرم کرد. من از دسامبر ۲۰۱۸ الی دسامبر ۲۰۲۱ در پاکستان مأموریت دیپلماتیک داشتم و تحولات این کشور را به‌صورت دوام‌دار پی‌گیری می‌کردم. هرچند در یک نوشته کوتاه امکان پرداختن به تمام ابعاد سیاست داخلی و خارجی حکومت عمران خان نیست؛ اما در ادامه به فراز و فرودهای اصلی و مهم در عرصه ‌ داخلی و خارجی حکومت او می‌پردازم.

مسایل داخلی

عمران خان در نخستین روزهای حکومتش گفت که کاسه گدایی از صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی را به زمین می‌گذارد و از طریق ظرفیت‌پروری داخلی اقتصاد این کشور را به رشد و شکوفایی می‌رساند. اما دیری نگذشت که حکومت خان مذاکرات را با صندوق جهانی پول روی کمک مالی به این کشور آغاز کرد. پاکستان با بحران قرضه و کسر بودجه مواجه بود/است. نزدیک به صد میلیارد دالر قرضه انباشت‌شده از سال‌های متمادی دارد. حکومت‌های گذشته ثبات ارزی این کشور در برابر دالر را به شکل مصنوعی حفظ کرده بودند و در زمان حکومت عمران خان، بهای روپیه پاکستانی در برابر دالر افت زیادی داشت. در دسامبر ۲۰۱۸ روپیه پاکستانی در برابر دالر ۱۳۵ بود؛ اما در دسامبر ۲۰۲۱ تا مرز ۱۸۰ رسید. صندوق جهانی پول و بانک جهانی با پاکستان شرایط و معیارهایی با میعاد زمانی مشخص گذاشتند که دولت پاکستان ناگزیر به تطبیق آن به خاطر جلب قرضه بود. تطبیق معیارها و اقدام‌های خاص توصیه شده صندوق جهانی پول، اقتصاد پاکستان را شدیداً متأثر کرد و بهای مواد و اجناس اولیه و خدمات عمومی مانند برق و گاز را به‌شدت بالا برد. معرفی یک نوع مالیه، موسوم به مالیه عمومی بر فروشات «GST» قدرت خرید و توانایی اقتصادی مردم را کاهش داد و نارضایتی‌های گسترده اجتماعی را در پی داشت. در دسامبر ۲۰‍۱۸ قیمت یک لیتر تیل ۹۵ روپیه بود؛ اما در اواخر ۲۰۲۱ این قیمت تا ۱۴۰ روپیه در هر لیتر بالا رفت. در درآمد مردم تغییری نیامد؛ اما هزینه زنده‌گی بیشتر و بر میزان فقر افزوده شد. طبقه کارگر و دکان‌دار این کشور از وضعیت اقتصادی و دادن رأی به حزب تحریک انصاف خسته بودند. شخص عمران خان برخی مشکلات اقتصادی و بحران قرضه را به گردن حکومت‌های قبلی می‌انداخت و اعضای تیم اقتصادی حکومت او یکی پی دیگری برکنار می‌شدند و جای‌شان را افراد جدید می‌گرفتند. در عمل اما تغییر  و تبدیلی‌ها تأثیر چندانی بر وضعیت معیشتی و دسترخوان مردم نگذاشت. بحران قرضه و کسر بودجه و شرایط سخت‌گیرانه بین‌المللی برای قرضه‌دهی، میزان بیکاری، فقر و نارضایتی را بلند برد. حکومت پاکستان به دنبال گشایش‌های اقتصادی به سوی افغانستان، آسیای میانه و کشورهای منطقه بود. پاکستان اقلام صادراتی با‌ارزش افزوده ندارد و به همین خاطر صادرات این کشور نمی‌تواند کمک زیاد به رشد اقتصادی آن کند. یکی از معیارهای صندوق جهانی پول، متنوع‌سازی صادرات بود. بدتر شدن وضعیت اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم، تبر مخالفان سیاسی حکومت را دسته می‌داد و در مناسبت‌های سیاسی و گردهمایی‌ها بر کارایی و کفایت حکومت در حل بحران اقتصادی می‌تاختند. کابینه خان متشکل از افراد بی‌تجربه در امور محوله بود و اعضای آن هرازگاهی تغییر و تبدیل می‌شدند. مطابق به قانون، شخصی که وزیر می‌شود باید عضو پارلمان باشد. این در حالی بود که برخی افراد مانند رزاق داوود، وزیر تجارت که عضویت پارلمان را نداشتند، به حیث وزیر کار می‌کردند. پنجاب قلب سیاست و حکومت در پاکستان است. عمران خان، وزیر اعلی سنگین از نظر سیاسی و مدیریتی را در این ایالت نگماشت و عثمان بزدار آدم شایسته در این سمت نبود. ارتش نقش قدرتمند در سمت‌وسودهی تحولات سیاسی و امنیتی و مهندسی نتایج انتخابات دارد. دو حزب بزرگ و پرنفوذ که قیمت و هزینه مواجهه با ارتش را در گذشته زیاد پرداختنه، از آن درس‌های جدی آموخته‌اند. اما در این سال‌ها، روابط ارتش و حکومت عمران خان دست‌خوش نوسات بود. ارتش حکم غیابی علیه پرویز مشرف را غیرعادلانه و توهین به یک افسر عالی‌رتبه می‌دانست. چگونه‌گی تمدید دوره کاری سه‌ساله جنرال باجوا، تعیینات مورد علاقه ارتش در سفارت‌خانه‌ها و تعیین جنرال ندیم انجم به جای فیض حمید به حیث رییس آی‌اس‌آی از موارد اختلافی میان عمران خان و نهاد ارتش تلقی می‌شد.

حزبی که قدرت را به‌صورت یک‌دست در پاکستان نداشته باشد در روابط با ایالت‌ها با مشکل مواجه می‌شود. حزب مردم که ایالت سند را در کنترل خود داشت و دارد، از دستورات حکومت مرکزی در امور ایالتی سر باز می‌زد و بر سر مسایل مالی و تخصیص‌های ایالتی، کشاکش‌هایی به میان آمد. بخش بزرگ وقت عمران خان و حکومتش در مواجهه و رویارویی و واکنش در برابر مخالفان می‌گذشت. مخالفان سیاسی در قالب‌های مختلف اعتراضات و گردهمایی‌هایی را در برابر حکومت شکل دادند. احزاب بزرگ در پاکستان سابقه بی‌اعتمادی و پرتنش‌ دارند و نمی‌توانستند موضع‌گیری‌های مشترک و مستحکم در برابر حکومت خان روی دست گیرند. دست‌گیری‌ها و به زندان رفتن مخالفان، یکی پی دیگری، عزم ایستاده‌گی آن‌ها با رویکرد مشترک و قاطع در برابر حکومت را جزم کرد و در نهایت خان را از قدرت به زیر کشیدند. عمران خان خواست‌های سیاسی و ایالتی موتلفین سیاسی‌اش مانند حزب عوامی بلوچستان و حزب متحد قومی را برآورده نکرد و این احزاب از همکاری و ائتلاف با حکومت او خارج شدند و به اردوگاه اپوزیسیون پیوستند. پاکستان یک بوروکراسی غیرحزبی دارد و با آمدن و رفتن افراد، تغییر در بدنه کاری این بوروکراسی به میان نمی‌آید. هم‌حزبی‌ها و وزیران خان بیشتر از این‌که به کارهای سکتوری و نهادی مصروف باشند، به خاطر جلب اعتماد بیشتر خان، تمام کاسه و کوزه‌ها را بر فرق مخالفان او می‌شکستند. عمران در بوروکراسی و اداره پاکستان مشاوران و دست‌یاران خاص را برای مدیریت وزارت‌ها وارد کرد که به گفته کارشناسان و روزنامه‌نگاران پاکستانی این کار خلاف قانون اساسی و اصول حکومت‌داری بود.

اقدامات و اعتراضات تحریک لبیک پاکستان «TLP»، یکی از احزاب افراطی و سنتی پاکستان که در سال ۲۰۱۸ دو میلیون رأی آورده بود، به یک مشکل جدی مبدل شد. گفته می‌شد، این حزب که خاستگاه و پایگاه اجتماعی‌اش پنجاب است، در برابر نفوذ حزب مسلم‌لیگ نواز شکل گرفته است؛ اما رفتارها و موضع‌گیری‌هایش حکومت را با مشکل مواجه کرد. پس از نشر کاریکاتور پیامبر اسلام در فرانسه، این حزب تظاهرات خشونت‌باری را راه‌اندازی کرد و با حکومت در افتاد. یکی از خواست‌های این حزب در برابر پایان دادن به تظاهرات و اعتراضات، اخراج سفیر فرانسه از پاکستان بود. به دنبال تأخیر حکومت در اجرای این خواسته، اعضای این حزب چندین‌بار دست به خشونت زدند و به تأسیسات عامه حمله کردند که موجب کشته شدن نیروهای پولیس در پنجاب شد. به دنبال آن، نحوه تعامل و تسامح حکومت خان در برابر این جریان افراطی و احساساتی، مورد انتقاد قرار گرفت.

روابط و سیاست خارجی

در نخستین ماه‌های حکومت عمران خان، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان به پاکستان سفر کرد. تشریفات ویژه برای استقبال شایان از او در اسلام‌آباد اجرا شد و خود عمران خان از میدان هوایی تا محل اقامت، موتر حامل محمد بن سلمان را راننده‌گی کرد. در این سفر، توافقات مهم میان دو کشور صورت گرفت. بسیاری این سفر را تاریخی عنوان می‌کردند. رییسان جمهور، وزیران خارجه و مقامات ارشد کشورها به منظور تجدید روابط به پاکستان می‌آمدند و عمران خان و مقامات عالیه پاکستان نیز برای گسترش همکاری‌ها به کشورهای مختلف سفر می‌کردند. حادثه پلوامه که منجر به کشته شدن سربازان هندی در فبروری ۲۰۱۹ شد، تنش‌های تازه و کم‌سابقه را در روابط هند و پاکستان کلید زد. طیاره‌های هندی برخی نقاط را در پاکستان بم‌باران کردند و دو کشور تا سطح یک جنگ تمام‌عیار پیش رفتند. غرش سنگین هواپیماهای نظامی در فضای اسلام‌آباد شنیده می‌شد. در ماه آگست ۲۰۱۹ وضعیت ویژه حقوقی کشمیر مطابق ماده ۳۷۰ قانون اساسی هند، لغو شد. این کار حکومت هند، زمینه‌ساز تظاهرات و سروصداهای زیاد در پاکستان شد. تصاویر نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، در جاده‌های پایتخت در کنار تصویر هتلر قرار داده شد. به دنبال این حادثه، پاکستان در سطح داخلی و بین‌المللی تلاش‌های جدی را برای فشار بر هند روی دست گرفت و کمپاین وسیع دیپلماتیک را مبنی بر تقبیح و برگشت این وضعیت حقوقی خاص به راه انداخت که نتایج مورد توقع نداشت. پاکستان مسأله کشمیر را جدی‌تر از گذشته در سازمان ملل متحد و سازمان‌هایی مانند سازمان کشورهای اسلامی مطرح کرد؛ اما به نظر می‌رسید این آجندای پاکستان مورد حمایت کشورها و به‌خصوص اعضای سازمان کشورهای اسلامی قرار نگرفت. اعضای تأثیرگذار و قدرتمند سازمان کشورهای اسلامی مانند عربستان سعودی، روابط استراتژیک با هند دارند که نمی‌خواستند این روابط را فدای کشمیر کنند. شاه‌محمود قریشی، وزیر امور خارجه پیشین پاکستان، در یک صحبت مطبوعاتی از انفعال و کم‌توجهی سازمان کشورهای اسلامی در برجسته‌سازی مسأله کشمیر و تحت فشار قرار دادن هند، انتقاد کرد. این اظهارات تبعات ناخوشایندی در روابط دو کشور داشت. روزنامه‌نگاران و کارشناسان پاکستانی از نقش قریشی به عنوان وزیر خارجه نصف روز یاد می‌کردند. زاهد حسین، ستون‌نویس روزنامه دان، در یکی از نوشته‌هایش، قریشی را وزیر خارجه نصف روز خوانده بود که بیشتر از مصروفیت در امور وزارت خارجه و مسایل سیاست خارجی در زدوبندها و مسایل سیاسی داخلی مصروف است. پاکستان در سیاست خارجی‌اش کشور به‌شدت ریالیست و امتیازگیر است و با کارت‌های مختلف بازی می‌کند.

روی کار آمدن حکومت عمران خان همزمان بود با شروع مذاکرات میان نماینده‌گان امریکا و طالبان در قطر. هیأت‌های سیاسی و نظامی امریکا به پاکستان رفت‌وآمد داشتند. خان به امریکا رفت و مورد پذیرایی گرم دونالد ترمپ قرار گرفت. ترمپ در این ملاقات گفت که او حاضر است میان هند و پاکستان میانجی‌گری کند. عمران خان در صحبت با یک انستیتوت امریکایی، از نقش پاکستان در جنگ‌های دهه هشتاد در افغانستان و نحوه همکاری این کشور در مبارزه با تروریسم که قربانی‌های بی‌شماری در پاکستان به جا گذاشت، انتقاد کرد. با امضای توافق‌نامه میان طالبان و امریکا و روی کار آمدن بایدن در ایالات متحده، روابط میان دو کشور وارد مرحله تازه‌ای شد و سفرهای نماینده‌گان ارشد  امریکایی کم‌تر شد. مخالفان سیاسی عمران خان و کارشناسان سیاسی همواره انتقاد می‌کردند که اگر واقعاً پاکستان همکار و متحد استراتژیک امریکا در مسایل منطقه‌ای است، چرا بایدن با سران سایر کشورها تماس تلفنی برقرار کرده است، اما با گذشت بیش از یک سال از زمان به قدرت رسیدنش با متحد استراتژیک و رهبری آن، تماس برقرار نکرده است. نقش اقتصادی چین در روابط پاکستان و امریکا اثرگذار بود. مقامات امریکایی چندین‌بار از کریدور اقتصادی چین و پاکستان و امکان قرضدار شدن بیشتر پاکستان هشدار دادند؛ اما رهبری پاکستان همواره این انتقادها را رد کرده و روابط را بر مبنای منافع مشترک و اعتماد متقابل عنوان می‌کرد. امریکایی‌ها سیاست قدیمی حفظ ثبات استراتژیک در جنوب آسیا با تعادل و توازن در روابط میان هند و پاکستان را پی‌گیری می‌کردند. مقامات امریکایی پس از هر سفر به پاکستان، به هند نیز سفر می‌کردند. رهبری ملکی پاکستان با درنظرداشت کم‌مهری‌های امریکا در روابط با پاکستان، سیاست روی آوردن به شرق را مورد توجه قرار داده بود. البته این سیاست، سابقه طولانی دارد. هر زمانی که روابط پاکستان و امریکا با مشکل برخورده است، رهبران پاکستان از تریبون چین و یا روسیه علیه امریکا حرف زده‌اند.

در سال ۲۰۱۹ پاکستان به خاطر کم‌کاری در مبارزه با منابع تمویل گروه‌های تروریستی، در لیست خاکستری گروه ویژه اقدام مالی «FATF» شامل شد. وارد شدن به این لیست، محدودیت‌هایی را بر نقل و انتقالات پول و دادوستدهای پولی در این کشور داشت. این سازمان خواهان اقدامات مشخص از سوی پاکستان در برابر گروه‌های تروریستی بود و برای خروج این کشور از فهرست خاکستری، توصیه‌های لازم را کرده بود. اسلام‌آباد به گونه گزینشی و واکنشی سران برخی گروه‌های تروریستی مستقر در پاکستان را دستگیر و چندین قانون را برای تکمیل حقوقی روند اجرا و عملی کردن توصیه‌ها و شرایط این سازمان به تصویب پارلمان رسانید. در حالی که امریکا نفوذ تأثیرگذار در این سازمان دارد و پاکستان همکار و متحد امریکا در مذاکرات قطر بود، وارد شدن این کشور به لیست خاکستری و اثرات سیاسی و مالی آن بر پاکستان، یکی از مباحث داغ در حلقات سیاسی و رسانه‌ای این کشور بود و مخالفان سیاسی از آن به‌شدت انتقاد کرده، دستگاه سیاست خارجی پاکستان را متهم به ناکارآمدی و بی‌کفایتی می‌کردند.

حکومت عمران خان به دلیل بی‌تجربه‌گی سیاسی و نهادی، اوضاع سیاسی و اقتصادی پاکستان را به درستی مدیریت نکرد. همچنان در ساحت سیاست خارجی و مناسبات بین‌المللی نیز توفیق زیادی در ایجاد توازن در روابط نداشت. فرصت طلایی برای حزب تحریک انصاف فراهم شده بود؛ اما نتوانست از آن استفاده بهینه کند. با توجه به مشکلات اقتصادی، افزایش قیمت‌ها، نارضایتی اجتماعی و برگشت اپوزیسیون متحد و کمربسته به قدرت، شانس روی کار آمدن دوباره حزب تحریک انصاف به قدرت در انتخابات آینده بسیار کم است.

دکمه بازگشت به بالا