۲۴ حوت قیام خودجوش

هرچند روایت‌ها در مورد ۲۴ حوت با تحریف‌هایی روبه‌رو شده و در آمار قربانیان این روز اختلاف‌های متعددی وجود دارد، ولی هیچ کس این موضع را کتمان کرده نمی‌تواند که قیام ۲۴ حوت، یک حرکت خود جوش مردمی بود و ریشه ضد استبدادی داشت. مردم هرات حدود یک سال زیر فشار‌های حکومت آن زمان به ستوه آمده بودند؛ خصوصا ریفورم‌های که حکومت وقت زیر پرده نجات دهقانان و کارگران از ستم فیودالیزم با زور سر نیزه بر مردم می‌قبولاند با باورهای آنان هم‌خوانی نداشت.
هسته قیام مردمی ۲۴ حوت قبل از ماه حوت در داخل قریه‌ها و ولسوالی‌ها هرات گذاشته شده بود. در آن زمان نیروهای حکومت با فشار زیاد مردم را مجبور می‌ساختند تا با ریفورم‌های حکومتی همراه و همگام شوند. شعار سواد برای همه، وضعیتی را به‌وجود آورده بود که مردم را مجبور می‌ساخت در صنف‌های مختلط زنان و مردان حضور پیدا کنند و هرچند هدف تشکیل این صنف‌ها برای سوادآموزی بود، ولی تبلیغات معلم‌های این صنف‌ها که بیشتر دکتورین مارکسیستی را- آن‌هم در نهایت بی‌سوادی و نادانی- به خورد مردم می‌دادند واکنش‌های تندی را سبب شد. از سوی دیگر فرمان‌های پشت سر هم در مورد از بین بردن مهریه، اصلاحات ارضی که وظیفه‌اش گرفتن زمین‌های خان‌ها و تقسیم آن به دهقانان بود نیز در شکل‌دهی این واکنش‌ها نقش اساسی داشت. خان‌ها و زمین‌داران که ملکیت‌های‌شان را تاراج شده می‌دیدند، با تحریک مردم که حکومت حق خدادادی آنان را به زور می‌گیرد و به این شکل دین را آماج قرار می‌دهد، مردم را برای حرکت‌های واکنشی آماده می‌ساخت. چندین‌بار نیروهای حکومتی که مسلح هم بودند از ولسوالی‌های هرات به بیرون رانده شدند و حتا چند باری نیز درگیری میان مردم و این نیروها شکل گرفت که منجر به کشته شدن تعدادی از مردم شد. تعدادی از متنفذین محلی قبل از ۲۴ حوت در جلساتی ضرورت قیام مردم را بررسی کردند و حتا گروه‌های تازه‌شکل‌گرفته تنظیم‌های جهادی نیز برای قیام آماده می‌شدند. ولی هیچ‌کدام از این جلسات و برنامه‌ریزی‌ها برای روز ۲۴ حوت نبود.
سحرگاه بارانی ۲۴ حوت ۱۳۵۷ در حالی‌که باران بهاری نم نمک زمین را شستشو می‌داد، مردم چند قریه نزدیک به شهر هرات بعد از نماز صبح آماده حرکت به‌سوی شهر هرات شدند. آنان چند روز در مقابل نیروهای حکومتی که سعی داشتند زنان را به زور با مردان در یک صنف سوادآموزی قرار دهند ایستاده شده و آنان را از منطقه رانده بودند. شاید برای مردم این قریه‌ها زیاد قابل باور نبوده باشد که در ظرف چند ساعت این قیام تبدیل به یک حرکت گسترده گردد. زیرا هیچ‌گونه هماهنگی و برنامه‌ریزی برای یک قیام سیستماتیک روی‌دست گرفته نشده بود و هرچند بعدها تعدادی از چهره‌های سیاسی این ادعا را مطرح کردند که این قیام از قبل برنامه‌ریزی شده بود، ولی به عقیده اکثر کسانی‌که در این قیام شرکت داشتند و هنوز زنده‌اند این حرکت خودجوش بود و بیشتر توسط افراد با نفوذ محلی در یک منطقه کوچک رهبری می‌شد و همین بی‌برنامگی و نبود یک رهبریت مرکزی باعث سرکوب سریع مردم و فرو نشستن قیام گردید.

جرقه‌های قیام روشن می‌شود

فرامین و ریفورم‌هایی که حکومت به‌راه انداخت، مانند دیگر نقاط کشور در هرات نیز واکنش ایجاد کرد. نخستین واکنش‌ها نسبت به این فرامین و ریفورم‌های حکومت وقت در قریه سلیمی مربوط ولسوالی پشتون زرغون ولایت هرات صورت گرفت. مردم با ابزار دست داشته خود به عمال حکومتی حمله کردند و این درگیری به سرعت در هرات دهان به دهان گشت و ضرورت قیام در این ولایت را بیشتر ساخت. تعدادی از متنفذین محلی و روحانیون نیز طرح‌هایی را برای آغاز قیام در هرات روی‌دست گرفتند. به تاریخ ۱۹ حوت در ولسوالی غوریان مردم در مقابل حکومت به پا خاستند و این‌ها مقدمه‌ای شد برای قیام ۲۴ حوت هرات. هرچند گفته می‌شود طرحی برای قیام مردمی در هرات ریخته شده بود ولی این طرح برای بهار ۱۳۵۸ بود.
از روز سه‌شنبه ۲۲ حوت شهر هرات دچار تنش گردید. وضعیت به حدی متشنج بود که حتا معلمین و مدیران مکاتب که عضو حزب دموکراتیک خلق بودند نیز با سلاح به مکاتب می‌آمدند. به تازگی در میان افراد حزبی در هرات سلاح کلاشنیکوف که یک سلاح پیشرفته پیاده بود توزیع شده بود.
در روز ۲۴ حوت با حضور تعدادی از مردم ولسوالی‌های اطراف در داخل شهر و برخوردهای نیروهای رژیم با این افراد کم‌کم مردم شهر نیز به قیام‌کنندگان همراه شدند و با رسیدن خبر قیام به گوش مردم دیگر نقاط حتا ولسوالی‌های دوردست آنان از مناطق‌شان به‌سوی شهر هرات به حرکت شدند. نخستین درگیری‌ها در منطقه دروازه قندهار در ضلع جنوبی شهر آغاز گردید و مردم با دست‌های خالی و یا هم با بیل و کلنگ و تعدادی کمی هم با اسلحه‌های قدیمی که بعضا مربوط به جنگ اخیر افغان‌ها و و امپراتوری بریتانیا بود به نیروهای مسلح رژیم حمله بردند.
در نخستین دقایق مردم توانستند با تلفات اندک بعضی نقاط را به تصرف دربیاورند. ولی زمانی‌که تانک‌ها و نیروهای بیشتر دولتی وارد کارزار جنگ شدند و از طرف دیگر مردم از قریه‌ها و ولسوالی‌های هرات به‌سوی شهر آمدند هم شدت درگیری بیشتر گردید و هم تلفات مردم گسترده‌تر شد. تلاش قیام‌کنندگان برای تصرف محبس هرات و آزادی زندانیان با کشته شدن صدها تن همراه بود ولی نتیجه‌ای هم نداشت و محبس به تصرف قیام‌کنندگان در نیامد. با این‌که مردم توانستند بخش‌های از شهر و تعدادی از مراکز امنیتی را به تصرف در بیاورند ولی نیروهای دولتی در چند نقطه مهم مانند فرماندهی امنیه، قلعه اختیارالدین، مسجد جامع، ساختمان ولایت هرات و ساختمان مخابرات سنگر گرفته بودند و تا سرکوب قیام و سرازیر شدن نیروهای تازه نفس از سمت قندهار به هرات در این نقاط به مقاومت پرداختند.

لحظات اول قیام در داخل شهر

شاهدان عینی قیام ۲۴ حوت می‌گویند: دروازه قندهار در ضلع جنوبی شهر هرات نخستین محل درگیری میان نیروهای حکومت و قیام‌کنندگان بود. بیشترین تلفات را نیز مردم در همین منطقه دادند. قیام‌کنندگان توانستند ساختمان ماموریت پولیس دروازه قندهار را تصرف کنند و در همین جا تعدادی اسلحه به‌دست قیام‌کنندگان افتاد.
به تعقیب آن مردم به سمت شهر هجوم آوردند و در منطقه پای حصار نبرد خونینی میان مردم و قیام‌کنندگان در گرفت. در این منطقه یک تانک حکومت سنگر گرفته بود و به هر طرف رگبار گلوله را پخش می‌کرد و مردم هیچ وسیله‌ای برای از بین بردن این تانک نداشتند. حتا شاهدان می‌گویند مردم توانسته بودند بالای تانک سوار شوند ولی نمی‌توانستند از گلوله‌باری تانک جلوگیری کنند. تا این‌که بالاخره از جایی مقداری تیل پیدا کردند و تانک را آتش زدند ولی گفته می‌شود در این منطقه آن‌قدر اجساد قیام‌کنندگان افتاده بود که مردم مجبور بودند از روی نعش‌ها بگذرند.

همراهی تعدادی از افسران نظامی با قیام‌کنندگان

روزهای ۲۵ و ۲۶ حوت هم‌چنان در جنگ و نبرد میان مردم و نظامیان رژیم گذشت و به‌گفته شاهدان در این دو روز هیچ از شدت جنگ کم نشد و مردم بیشتری از ولسوالی‌های اطراف هرات به شهر آمدند. یک تعداد از افرادی که در قیام ۲۴ حوت شرکت داشتند و در دهات زندگی می‌کردند می‌گویند: به آنان خبر رسید که مردم در مقابل حکومت در شهر قیام کرده‌اند و آنان نیز هرچه دم دست‌شان آمد با خود گرفته و به سمت هرات روانه شدند. روز شنبه ۲۶ حوت ۱۳۵۷تعدادی از افسران نظامی فرقه هفده هرات به قیام‌کنندگان پیوستند. افسران نظامی که با قیام یکجا شدند، نخست سالون جلسات فرقه را که والی رژیم و تعدادی افسران حزبی و چند مشاور روس در آن جلسه داشتند به توپ بستند و به تعقیب آن نبرد در داخل فرقه شعله‌ور شد و والی و بقیه افسران طرفدار رژیم از فرقه فرار کردند.

سقوط قیام و موج دستگیری‌ها و زنده‌به‌گور کردن‌های گسترده

به تاریخ ۲۷ و ۲۸ حوت نیروهای میکانیزه رژیم از طریق قندهار به هرات آمدند. شاهدان می‌گویند که بر روی این تانک‌ها پرچم‌های سبزرنگی افراشته شده بود و خود سربازان و افسران همراه این کاروان هم فریاد الله‌اکبر سر می‌دادند. مردم در مقابل این نیروها هیچ‌گونه مقاومتی نکردند تا این نیروها به نزدیکی فرقه هفده رسیدند و حمله بر فرقه آغاز گردید و به تاریخ ۲۸ حوت فرقه دوباره سقوط کرد. یک تعداد از افسران در داخل فرقه کشته شدند و تعدادی دیگر توانستند از مهلکه جان سالم به در ببرند.
رژیم وقت که قیام ۲۴ حوت ضربه مهلکی بر اندام سیاسی او وارد کرده بود، بعد از سقوط قیام انتقام سختی از مردم گرفت. هزاران تن در روزهای بعدی دستگیر و سر به نیست شدند. در سال ۱۳۷۱ گورهای دسته‌جمعی در شمال‌شرق مزار خواجه عبدالله انصاری در میان کوه‌هایی که مشرف بر فرقه هفده بود کشف گردید که براساس تخمین‌ها صد‌ها تن شهروندان هرات در آن‌جا در روزهای بعد از قیام ۲۴ حوت دفن گردیدند. بخش زیادی از این افراد در زمان دفن شدند زنده بودند.
قیام ۲۴ حوت در ظرف کم‌تر از یک هفته سقوط کرد. اکثر کسانی‌که در این قیام سهم بارز تر و رهبری‌کننده‌تری داشتند توسط رژیم و نیروهای ارتش سرخ شوری از بین برده شدند. مردم نیز در روزهای قیام و حتا بعد از آن کشته‌های زیادی دادند. و گرچه به چند روایت حدود ۲۵ هزار نفر در این روز کشته شدند ولی در کنار آن این حرکت مردمی هراتیان باعث گردید که شعله‌های قیام‌ها به شدت گسترش یابد و چندین قیام دیگر در گوشه و کنار کشور را رهبری و مدیریت کرد و هم‌چنان روند پیوستن شهرندان به گروه‌های مقاومت را گسترش بخشید.

دکمه بازگشت به بالا