مهمترین تحولات اقتصادی جهان و افغانستان در سال ۲۰۰۸

مقدمه
سال ۲۰۰۸ سال تحولات اقتصادی بود و در حالی این سال پایان یافت که آثار و نتایج تحولات  مهم اقتصادی در این سال همچنان نقل محافل اقتصادی در سال ۲۰۰۹  خواهد بود. کشورهای جهان به ویژه امریکا در سال ۲۰۰۸ بدترین وضعیت اقتصادی را از دهه ۱۹۳۰ به این سو تجربه کردند. مهمترین تحولات اقتصادی در این سال به طور مختصر  و کلی عبارت از سقوط قیمت نفت، ورشکستگی بانک های امریکایی، کاهش شدید در قیمت مسکن و رکود در این بخش، کمک ۷۰۰ میلیارد دالری به بانک ها، ادامه ی بحران و جهانی شدن بحران، سقوط ۴۰ درصدی سهام کشورهای اروپایی و امریکا و کاهش شدید صادرات چین، سرایت بحران به شرکت های موتر سازی امریکا و کلاهبرداری ۵۰ میلیارد دالری بودند.

مهمترین تحولات اقتصادی در افغانستان در این سال شامل افزایش شدید قیمت مواد خوراکی، افزایش قیمت مواد نفتی، کاهش رشد اقتصادی کشور، استیضاح وزیر تجارت، تعهد کمک ۲۱ میلیارد دالری جامعه جهانی به افغانستان، کاهش شدید سرمایه گذاری، ادامه بحران بیکاری و افزایش آن در کشور، امضای بزرگترین قرارداد سرمایه گذاری خارجی در کشور  و کاهش ارزش افغانی در مقابل دالر بود.

ورشکستگی بانک های امریکا، نقطه ی آغاز بحران
نخستین رویداد مهم سال ۲۰۰۸ در آستانه ی ورشکستگی قرار گرفتن موسسه بیراسترنز امریکا بود که هر سهم این موسسه به قیمت ۱۰ دالر به موسسه جی پی مورگان فروخته شد. قیمت سهام این موسسه مالی سال گذشته بیش از ۱۵۴ دالر داد و ستد می شد.
موسسه مالی لمن برادرز هم بعد از ۱۰۰ سال فعالیت، طی ماه سپتامبر اعلام ورشکستگی کرد. ورشکستگی و بحران مالی موسسات مالی و بانک های امریکایی، سرمایه گذاران بین المللی را با شوک جدی روبه رو کرد.
پس از ورشکستگی موسسه لمن برادرز، دولت امریکا و مقام های فدرال رزرو و وزارت دارایی به فکر نجات سایر بانک ها و موسسات مالی این کشور افتادند. دیگر مردم امریکا به هیچ بانک سرمایه گذاری اعتماد نداشتند و بازار سهام نیز با نااطمینانی شدیدی روبه رو شد.
کاهش شدید قیمت مسکن در امریکا و افزایش بی خانمان ها در این کشور موجب کاهش ارزش سهام شرکت ها و صندوق های مسکن شد. موسسه مالی واشنگتن میوچوال نیز با ۳۰۷ میلیارد دالر دارایی، طی ماه سپتامبر اعلام ورشکستگی کرد که این بزرگترین ورشکستگی بانک ها در تاریخ امریکا به شمار می رود. بانک مرکزی امریکا تصمیم گرفت موسسه مالی مریل لینچ را در اختیار بگیرد. موسسه مالی واشوویا آمادگی خود را برای خرید موسسه سرمایه گذاری فارگو اعلام کرد.
بانک های سرمایه گذاری گلدمن ساش و مورگان استنلی نیز یک شبه به بانک های تجاری تبدیل شدند. دولت امریکا ۱۵۰ میلیارد دالر به شرکت بیمه ی آی جی قرضه داد. دولت امریکا همچنین کنترول موسسات مالی فانی مایه و فردی ماک را بر عهده گرفت.

تشدید بحران در بخش مسکن امریکا
تشدید بحران در بخش مسکن امریکا دومین پدیده ی اقتصادی مهم بود. با استفاده از هر معیار و شاخصی، بخش مسکن امریکا طی سال ۲۰۰۸ عملکرد بسیار ضعیفی داشته است و قیمت مسکن برای سومین سال متوالی کاهش یافت. تعداد بی خانمان های امریکایی رکورد جدیدی را ثبت کرد. کاهش قیمت مسکن موجب افت شدید پروژه های ساختمانی و کاهش شدید سرمایه گذاری در این بخش شد. طی ماه های اخیر هیچ پیشرفتی در زمینه ی افزایش فروش خانه های نو به چشم نمی خورد.
طرح نجات ۷۰۰ میلیارد دالری برای کمک به بانک ها
کنگره طرح نجات ۷۰۰ میلیارد دالری را تصویب کرد. هنری پاولسون، وزیر دارایی امریکا طرح ۲ صفحه ای خود را برای نجات صنعت مالی امریکا به کنگره ارایه کرد، ولی موفقیت چندانی در کسب موافقت نمایندگان کنگره نداشت. پاولسون سپس در طرح دیگری که جزییات آن را بیشتر ارایه کرد، خواستار خرید دارایی های بد موسسات مالی شد. ولی این مساله نیز اتفاق نیفتاد. به جای آن، وزارت دارایی امریکا بخش زیادی از منابع مالی طرح نجات را صرف سرمایه گذاری مستقیم در بانک ها و موسسات مالی کرد.
طی دو ماه نخست از اجرای طرح نجات، بیش از ۳۵۰ میلیارد دالر به بانک ها، بیمه ها و موتر سازان اختصاص یافت. اواخر دسامبر پاولسون خواستار اختصاص بخش دوم این طرح از سوی کنگره شد. علی رغم اقدام های انجام شده، بحران اعتبارات در اقتصاد امریکا همچنان حل ناشده باقی مانده است.

گسترش بحران به اقتصاد جهان
به نظر می رسد هیچ کشوری از آثار منفی بحران مالی و اقتصادی جهان مصوون نمانده، است. ارجینتین صندوق های بازنشستگی را ملی اعلام کرد. ایسلندی ها شاهد ورشکستگی سه بانک بزرگ و کاهش شدید ارزش پول ملی خود بودند . جاپان و بخش عمده ای از اروپا به رکود اقتصادی فرو رفتند. صادرات چین طی ماه نوامبر به شدت کاهش یافت و به پایین ترین حد خود طی ۷ سال اخیر رسید. با کاهش قیمت نفت به کمتر از ۴۰ دالر، کشورهای نفتی نیز به شدت آسیب دیدند.
سقوط قیمت نفت از ۱۴۷ دالر به زیر ۴۰ دالر
قیمت جهانی نفت طی ماه جولای به بیش از ۱۴۷ دالر رسید و عادت های مردم امریکا را تغییر داد. میزان مسافرت های مردم امریکا به پایین ترین حد طی ۲۵ سال اخیر رسید. میزان مسافرت ها در شاهراه این کشور ۵ درصد کاهش یافت. ولی بحران مالی جهان موجب کاهش چشمگیر تقاضا و در نتیجه قیمت نفت شد. قیمت نفت از اوایل اکتوبر تا اواخر نوامبر بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت.
افت ۴۰ درصدی شاخص ها در بازارهای سهام
نگرانی نسبت به وضعیت بازارهای بورس جهان از ماه سپتامبر افزایش یافت و شاخص سهام از هنگ کنگ تا مکسیکو کاهش یافت. مقام های روسیه بورس مسکو را برای چند روز تعطیل کردند. به طور کلی شاخص بورس ها در این سال بیش از ۴۰ درصد کاهش یافت.
سرایت بحران به صنعت موتر سازی امریکا
تا ماه نوامبر میزان فروش خودروسازان امریکایی ۱۶ درصد کاهش یافت. جنرال موتورز و کرایسلر خواستار دریافت سریع کمک های مالی دولت شدند. دولت بوش سرانجام در روزهای پایانی ۲۰۰۸ موافقت خود را با اعطای قرضه ۴/۱۷ میلیارد دالری به شرکت های موتر سازی این کشور اعلام کرد.

افزایش قیمت مواد غذایی
با توجه به افزایش قیمت جهانی ذرت، سوخت و حبوبات طی تابستان، امریکایی ها با نخستین تورم شدید طی ۱۷ سال اخیر روبه رو شدند. وزارت زراعت امریکا اعلام کرد، قیمت مواد غذایی طی سال ۲۰۰۸ بیش از ۵ تا ۶ درصد افزایش خواهد یافت. این رقم طی ۱۵ سال گذشته به طور متوسط ۵/۲ درصد بوده است.
کلاهبرداری ۵۰ میلیارد دالری
رسوایی مالی مدوف آخرین خبر اقتصادی مهم در سال ۲۰۰۸ بود. این که برنارد مدوف چگونه توانسته طی بیست سال اخیر بیش از ۷ تا ۹ درصد سود در بازار سهام وال استریت در شرایط بد و خوب بازار به دست آورد، به معمای بزرگی برای مردم امریکا تبدیل شده است. کلاهبرداری ۵۰ میلیارد دالری مدوف در تاریخ مفاسد مالی امریکا بی سابقه است.
مهمترین تحولات اقتصادی افغانستان در سال ۲۰۰۸
اقتصاد افغانستان در سال ۲۰۰۸، سال پر چالشی را همراه با جهان پشت سر گذاشت. افزایش قیمت نفت و نیز به دنبال آن افزایش مواد خام به غیر از نفت، باعث کاهش در میزان سرمایه گذاری و رکود در بخش های مختلف اقتصادی کشور شد. با ادامه ی بحران کاهش سرمایه گذاری و اثر نامطلوب ناامنی بر سرمایه گذاری، بیکاری به شدت افزایش یافت و نیز ادامه ی خشک سالی در کشور، بسیاری از مناطق کشور را با خطر قحطی مواجه کرد. مهمترین تحولات اقتصادی کشور در این سال شامل موارد زیر است:
تداوم خشک سالی و افزایش قیمت مواد خوراکی
ادامه خشک سالی سال های قبل در این سال و بالا رفتن قیمت مواد خوراکی، کار را به جایی رساند که دولت برای کاهش قیمت گندم و آرد خود مستقیما وارد عمل شد. اما عملکرد دولت چندان اثری بر کاهش قیمت ها نکرد، چرا که به دلیل کاهش قیمت نفت بعد از افزایش شدید قیمت آن در ماه جولای و کاهش قیمت آن بعد از این ماه باعث شد که قیمت مواد خوراکی نیز به تدریج کاهش یافت. دلیل اصلی فسخ قرارداد دولت با شرکت های وارد کننده گندم و آرد بعد از استیضاح وزیر تجارت در واقع عدم پرداخت به موقع سود سهم دولت از طرف شرکت های مذکور به دلیل کاهش قیمت جهانی مواد خوراکی است که میزان سود تجارت در گندم و آرد را به شدت کاهش داد. ادامه ی خشونت ها، افزایش فقر و افزایش قیمت مواد غذایی در بازارهای جهانی باعث شد تا قیمت انواع مواد غذایی در کشور ۶۰ تا ۸۰ درصد افزایش یابد.
گرانی مواد غذایی هرچند مختص افغانستان نیست، اما این مساله باعث شده است، تا با روشن شدن هوا، تعدادی از کودکان فقیر سه تا شش ساله، در برابر نانوایی های کابل از مشتریان درخواست نان کنند. همچنین عصرها، تعدادی از زنان فقیر در نزدیکی نانوانی ها دیده می شوند. آنان با دریافت چند عدد نان از مشتریان رهسپار خانه های خود می شوند تا شب شکم کودکان گرسنه ی خود و یا شاید هم شکم خود را با نان خالی سیر کنند و شبی را در شهر پنج میلیون نفری کابل که فاصله ی طبقاتی در آن بیداد می کند، سپری کنند.

تعهد کمک جامعه جهانی
تعهد مجدد جامعه جهانی مبنی بر ادامه ی کمک به افغانستان تا سال ۲۰۱۳ به میزان ۲۱ میلیارد دالر، از مهمترین تحولات اقتصادی کشور در این سال بود که امید تازه ای به مردم افغانستان بخشید؛ با وجود این میزان سرمایه گذاری های بخش خصوصی در کشور نه تنها افزایش نیافت، بلکه دچار کاهش شدید به دلیل افزایش قیمت نفت شد. در واقع افزایش قیمت نفت و ایجاد بحران در اقتصاد جهان این مساله را کاملا تحت الشعاع قرار داد.
امضای بزرگترین قرارداد سرمایه گذاری خارجی
افغانستان در سال ۲۰۰۸ میلادی شاهد انعقاد قرارداد استخراج معدن مس عینک ولایت لوگر در شرق کشور با یک شرکت چینی به ظرفیت بیش از ۲۰۰ هزار تن در سال بود. شرکت مزبور سه میلیارد دالر در این معدن سرمایه گذاری خواهد کرد که به گفته ی کارشناسان جذب این مقدار کمک مالی خارجی در شش سال گذشته در کشور بی سابقه بود.
با بهره برداری از این معدن، سالانه ۳۰۰ میلیون دالر به خزانه ی عمومی کشور کمک می شود و زمینه ی اشتغال بیش از سه هزار نفر هم فراهم خواهد شد. معدن مس عینک با ۱۲ تا ۲۰ میلیون تن ذخیره اولین اقدام دولت برای خصوصی سازی معادن است.

استیضاح وزیر تجارت
در آخرین روزهای سال ۲۰۰۸  وزیر تجارت توسط نمایندگان استیضاح شد. دلایل نمایندگان برای این استیضاح چند مورد است: وارد نمودن نفت بی کیفیت، عدم کاهش قیمت نفت با وجود ۷۵ درصد کاهش در قیمت جهانی نفت و وجود مافیای نفت در وزارت تجارت.
مهمترین دلیلی که در واقع نمایندگان را وادار به رای قاطع برای استیضاح نامبرده کرده است، عدم حضور وزیر در تاریخ استیضاح یعنی در روز چهار شنبه بود که خشم نمایندگان را برانگیخت. از سوی دیگر با وجود کاهش ۷۵ درصدی قیمت نفت در بازارهای جهانی، هنوز هیچ آثاری از کاهش قیمت نفت (چون دیزل، پطرول و گاز) در کشور دیده نشده است.

کاهش رشد اقتصادی کشور
افزایش قیمت نفت و ادامه ی خشک سالی و افزایش ناامنی در کشور در این سال میزان سرمایه گذاری را به شدت کاهش داد. دامنه ی این کاهش رشد اقتصادی در کشور با ایجاد بحران مالی جهانی در امریکا و جهان بیشتر شد. افزایش بیکاری و افزایش مهاجرت های بین شهری و بین کشوری از مهمترین نشانه های آن است.
با توجه به آینده تاریک جنگ، بیکاری به عنوان بزرگترین معضل اجتماعی ثبات افغانستان را تهدید می کند. هرچند آمار دقیقی از تعداد بیکاران در دست نیست، اما به طور متوسط ۴۰ درصد افغان ها بیکار هستند و از نداشتن یک شغل ثابت رنج می برند. براساس آمار ارایه شده در افغانستان، در حدود ۶۰ درصد مردان و ۴۰ درصد زنان کار می کنند، در حالی که این رقم بسیار ناچیز است .
از سوی دیگر چالش های فرا روی اقتصاد افغانستان شامل ضعف اقتصادی، کشت خشخاش پایین بودن ظرفیت اداره های دولتی، فساد اداری، محدودیت در دسترسی به منابع مالی و نبود امنیت است. هر چند افغانستان کشوری کوهستانی است، مقدار آب های سطحی آن ۷۵ میلیارد مترمکعب تخمین زده می شود، و در کنار جنگ، با وجود انواع مشکل اجتماعی و اقتصادی، پدیده خشک سالی برای هشتمین سال متوالی در برخی نقاط کشور ادامه یافته است.
با وجود این که تاکنون علت دوره خشک سالی به صورت علمی مورد مطالعه قرار نگرفته است، اما برخی پیش بینی های محلی از دوره پر آبی در سال زراعی ۸۷ و ۸۸ در این کشور خبر می دهند. بر اساس این پیش بینی ها، ۸۰ درصد زیان خشک سالی های گذشته جبران خواهد شد.

 

دکمه بازگشت به بالا