شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای یا استراتژی کلان‌شهرها در مقابله با کووید-۱۹

محمدامین بیانی و جواد مرادی ـ انجمن شهرسازان افغانستان

مقدمه:

امروزه تغییرات سبک زنده‌گی در تمامی جهان به سمت توسعه شهرنشینی بوده است. طی سی سال آینده جمعیت شهری دنیا حداقل ۲٫۵ میلیارد نفر افزایش خواهد داشت. این تغییرات در جهان سوم با سرعت بیش‌تری انجام می‌شود. پیش‌بینی می‌شود که شهرهای آسیایی در ۱۵ سال آینده، ۳۴۰ میلیون نفر افزایش جمعیت داشته باشند. شهر کابل، به عنوان پرجمعیت‌ترین و بزرگ‌ترین شهر افغانستان، از این روند مستثنا نبوده و در مدت زمان کوتاهی رشد جمعیتی ۴ تا ۶ میلیون نفری را تجربه کرده است؛ ابرشهری که امروزه با مشکلات و معضلات متعددی روبه‌رو است.

از پی‌آمدهای رشد سریع شهرها در افغانستان، گسترش اختاپوسی شهرها است. رشدی که سبب عدم تعادل، ناهم‌آهنگی و بروز پدیده «پراگنده‌گی شهری» شده است. پراگنده‌گی شهری عبارت است از توسعه بی‌رویه و بی‌برنامه شهرها که نه تنها باعث تخریب فضای پیرامون شده، بلکه موجب توسعه‌ی نامتوازن و بی‌قواره‌ی شهرها می‌شود. مشخصه پراگنده‌گی شهری تراکم کم است که به دلیل وجود محدوده‌های عمل‌کردی وسیع منفرد مانند پارک‌های اداری، مراکز تجاری خرد و قطعات مسکونی منفرد به وجود می‌آید.  اعمار بی‌برنامه و بی‌رویه برخی معابر و سرک‌ها، ناکارآمدی نظام ترانسپورتی، شرایط فرهنگی سکونت در افغانستان، فقر مسکن و استفاده نامطلوب از فضا، شکل‌گیری گتوها در حاشیه شهر، نبود قانون در سیاست‌های قیمت‌گذاری زمین و مسکن و از بین رفتن زمین‌های کشاورزی و عرصه‌های طبیعی، عوامل اصلی پراگنده‌گی می‌باشند.

پراگنده‌گی راندمان بهره‌برداری از امکانات و تجهیزات شهر را کاهش داده و منجر به رقابت ناعادلانه بین افراد فقیر و غنی خواهد شد. یکی از الگوهای ارایه شده در برابر مساله پراگنده‌گی شهر، ایده «شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای» است. راه‌‌حل برنامه‌ریزی شده که برای چندین سال است در پاریس جواب مثبت داده است. با همه‌گیری ویروس کرونا، این راه‌حل توجه شهرهای بیش‌تری در سراسر جهان را به خود جلب کرده است. در این مقاله  ایده‌ها و مشاوره‌‌هایی در مورد چگونه‌گی ایجاد چشم‌انداز ۱۵ دقیقه‌ای شهر و نحوه اجرای آن آورده شده است.

‌شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای چیست؟

مفهوم شهر ۱۵ دقیقه‌ای کاملاً در تضاد با الگوی برنامه‌ریزی شهری مدرن است که در قرن گذشته مسلط بوده و به موجب منطقه‌بندی آن مناطق مسکونی از تجارت، خرده‌فروشی، صنعت و سرگرمی جدا می‌شوند. با این وجود، بیش‌تر ایده‌ها و اصول زیربنای شهر ۱۵ دقیقه‌ای جدید نیست و بیش‌تر شهرها از قبل حاوی مناطقی هستند که با اصول ۱۵ دقیقه‌ای شهر هم‌سو اند.

در سال ۲۰۲۰ مفهوم ۱۵ دقیقه‌ای شهر شتاب گرفته است. اکنون شهرهای بیش‌تری برای حمایت از بازسازی عمیق‌تر و قوی‌تر پس از کووید-۱۹ و کمک به تقویت شیوه زنده‌گی محلی، سالم و پایدارتر که بسیاری از شهروندان آن‌ها خواستار آن هستند، از این مدل استفاده می‌کنند.

پروژه شهر ۱۵ دقیقه‌ای بر این باور استوار است که شهر‌ها هم‌زمان با خروج از دوران کرونا باید تغییراتی ایجاد کنند تا به مکانی امن‌تر، پاک‌تر و عادلانه‌تر تبدیل شوند. بر این ‌اساس، شهر‌های چندمیلیون نفری باید موقعیتی را فراهم کنند که همه‌ی شهروندان با استفاده از دوچرخه یا به ‌صورت پیاده در ۱۵ دقیقه نیاز‌های عمومی خود را رفع کنند. با درنظرگرفتن خانه‌های مختلف، همه‌ی اقشار می‌توانند مسکن دلخواه و قابل تأمین خود را داشته باشند و در همان ربع ساعت به محل کار خود برسند یا فرصت‌های دور کاری برای آن‌ها فراهم شده باشد.

کارلوس مورنو‌، استاد «شهر هوشمند» در دانشگاه پاریس، که این ایده را در پاریس متصور شده است، می‌گوید: «این یک نقشه، یک جاه‌طلبی و یک چشم‌انداز جدید برای شهرها است». او می‌گوید: «ما باید ایده همسایه‌گی شهری را دوباره به دست آوریم و می‌دانیم که بهتر است افراد در نزدیکی محل زنده‌گی خود کار کنند و اوقات فراغت و خدماتی را که در اطراف‌شان احتیاج دارند نیز داشته باشند‌. به آن‌ها اجازه زنده‌گی آرام‌تری دهیم». اما کار بسیار مشکلی است، زیرا شغل مردم غالباً به نوعی از خانه‌های‌شان دور بوده و نیاز به برنامه‌ریزی بیش‌تر است. امروز روی‌کرد ما به کار همان روی‌کردی است که برای ۵۰ سال گذشته بوده است.

مورنو‌، یک فرانسه‌ای-کلمبیایی است که از ۲۰ ساله‌گی در پاریس زنده‌گی می‌کند و ایده خود را «شهر هوشمند زنده» نامیده است. از دیدگاه مورنو در شهر هوشمند زنده‌گی متراکم‌تر و دوستانه‌تر است و تصویری از یک مدینه فاضله شهری را که مردم یک‌دیگر را می‌شناسند، منعکس می‌کند.

این روی‌کرد مبتنی بر چهار اصل اساسی است: نزدیکی، تنوع، تراکم و همه‌گیر بودن و مناطق مجزایی در سطح شهر باید بتوانند شش کارکرد اجتماعی را انجام دهند: زنده‌گی، کار، تأمین، مراقبت، یادگیری و لذت بردن.

وی با الهام از کار جین جیکوبز، نویسنده و فعال امریکایی-کانادایی و نویسنده کلاسیک کتاب مرگ و زنده‌گی شهرهای بزرگ امریکایی، که استدلال می‌کند نزدیکی، کلید اصلی و حیاتی ساختن شهرها است، می‌گوید: شهرها باید دوباره طراحی شوند تا مردم بتوانند به کارکردهای اساسی اجتماعی یک شهر در محله‌های خود دسترسی پیدا کنند. به این طراحی، طراحی شهری سنتی نیز گفته می‌شود.

وظایف و نقش شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای

وظایف و نقش‌های مهم در این شهر‌های ۱۵ دقیقه‌ای نیز برعهده خود اهالی خواهد بود. در  این ایده به جای توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل به تمام نقاط شهر یا استفاده از انرژی‌های جای‌گزین یا خودرو‌های برقی، تلاش می‌شود زیرساخت‌های حیاتی در بخش‌های مختلف به صورت یکسان توزیع شود.

محله‌های ۲۰ دقیقه‌ای ملبورن

پیش از ایده شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای، ایده‌‌ی مشابه در ملبورن استرالیا اجرا شد که به محله‌های ۲۰ دقیقه‌ای مشهور اند. در پروژه استرالیایی‌ها امکاناتی نظیر مارکت‌های محلی، خدمات بهداشتی و صحی، مکتب و کتابخانه، پارک‌های بازی و فضا‌های ورزشی و هم‌چنین خانه‌های ارزان‌قیمت در یک منطقه پوشش داده می‌شوند. علاوه‌ بر این، در این طرح اولویت استخدام و فرصت‌های شغلی براساس محل زنده‌گی در نظر گرفته می‌شود و از کسب‌وکار‌های محلی حمایت خواهد شد.

در محله‌های ۲۰ دقیقه‌ای گرچه حمل‌ونقل عمومی و محلی در نظر گرفته شده است، خطوط متعدد دوچرخه و پیاده‌راه‌ها نیز برای استفاده اهالی ساخته خواهد شد. طرح از سال ۲۰۱۷ در ملبورن آغاز شده و اولین محله ۲۰ دقیقه‌ای در جنوری ۲۰۱۸ به عنوان «پایلوت» به طور رسمی افتتاح شده است. بر اساس این برنامه و تا پایان سال ۲۰۵۰ تمام ملبورن به محله‌هایی تقسیم خواهد شد که همه‌ی نیاز‌های خانواده‌ها را در کم‌تر از ۲۰ دقیقه رفع می‌کند.

آیا افغانستان می‌تواند چنین شهرهایی را برنامه‌ریزی و طراحی کند؟

افغانستان با سابقه بلند در عرصه شهرنشینی، از تجربیات ارزنده‌ای در زمینه خودکفایی محلی شهرها برخوردار است. شهرهای تاریخی کشور ما مانند هرات، بامیان، قندهار و… با این ایده هزاران سال به حیات شهری خود ادامه داده بوده‌اند. امروزه که رشد شهرنشینی فرصت بی‌بدلیلی برای توسعه ملی است و به دلیل نبود استراتژی و راهبردهای علمی در اداره و حکومت، عدم توجه به اصول شهرسازی در انکشاف شهری و… این فرصت در طول ۲۰ سال  به تهدیدی جدی تبدیل شده است. ضروری است که باید سیستم‌های خدمات شهری جدیدی را برنامه‌ریزی کنیم که با خواست‌ها، نیازها و انگیزه‌های امروزی شهروندان افغان منطبق باشد. ایده شهرهای ۱۵ دقیقه‌ای، علاوه بر صرفه‌جویی در اقتصاد و معاش مردم، می‌تواند باعث کاهش شلوغی، ترافیک در معابر و استفاده بهینه از خدمات و زیرساخت‌های شهری گردد. هم‌چنین پیش‌بینی می‌شود که این مدل باعث افزایش امنیت اجتماعی و شهری شود.

ادامه دارد…

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن