محاکمه ی جنایتکاران در کامبوجیا

در نزدیکی پنوم پن، پایتخت کامبوجیا موزیم تول سلنگ قرار دارد. این مکان در زمان حکومت خمرهای سرخ به رهبری پول پوت زندان امنیتی ۲۱ نام داشت، زندانی که در آن چهارده هزار نفر زندانی شدند و به قتل رسیدند، در طول حکومتی که به چهار سال هم نکشید.
تعداد کسانی که از این زندان مخوف جان به در بردند، به انگشتان دست هم نمی‌رسد، می‌گویند هفت نفر. عکس‌های بی‌شماری بر دیوارهایی که حالا به رنگ سفید درآمده است، به چشم می‌خورد. چند متر دورتر ساختمان دیگری است که برای شکنجه مورد استفاده قرار می‌گرفت. در آنجا ابزار شکنجه به نمایش گذاشته شده است.
کیانک دوک ایو، رییس این زندان امروز پس از ۳۰ سال در پنوم پن محاکمه می‌شود. او اولین متهم دادگاهی است که برای بررسی جنایت‌های دوران خمرهای سرخ با حمایت و نظارت سازمان ملل تشکیل شده است.
بنا است کسان دیگری هم در این دادگاه محاکمه شوند. هم اکنون از چهار نفر دیگر، که مسوولیت‌های سنگینی در اعمال جنایتکارانه ی خمرهای سرخ داشتند، برای ادامه ی محاکمات نام برده می‌شود. اتهامات آن‌ها نسل‌کشی است که مصداق جنایت علیه بشریت محسوب می‌شود و بر طبق میثاق‌های بین‌المللی که دولت کامبوجیا آن‌ها را پذیرفته است، صورت می‌گیرد.

ایدیولوژی خمرهای سرخ
در آپریل ۱۹۷۵ نیروهای خمر سرخ در یک جنگ چریکی حکومت را در کامبوجیا به دست گرفتند. آن‌ها ابتدا برای مردم بی‌نام و نشان بودند و کسی نامی از پول پوت، برادر شماره ۱ و رهبر خمرهای سرخ نشنیده بود.
یک سال بعد از تسخیر کامبوجیا، آن‌ها حکومت خود را کامبوجیا دموکراتیک نام نهادند و اعضای دولت را معرفی کردند که بیشتر با شماره شناخته می‌شدند تا با نام. ایدیولوژی آن‌ها متاثر از اندیشه‌های مائو بود.
آن‌ها زندگی روستایی را مقدس می‌شمردند. پول پوت زمانی که در فرانسه تحصیل می‌کرد، با ایدیولوژی مائوییستی و انقلاب فرهنگی چین آشنا شده و تحت تاثیر آن‌ها تصمیم گرفته بود که مدل آن‌ها را در کشورش کامبوجیا هم پیاده کند.
ایده‌آل پول پوت یک حکومت بی‌طبقه ی مبتنی بر کشاورزی و زندگی ساده ی روستایی بود؛ نوعی کمونیسم عهد حجری. برای این مقصود آن‌ها پول را الغا کردند و اقتصاد مبادله‌ای را جانشین کردند. شهرنشینان را وادار ساختند که به روستاها بروند و به کار اجباری بپردازند. صدها هزار نفر از گرسنگی، بیماری و سنگینی کار اجباری جان خود را از دست دادند.
خمرهای سرخ مخالف هر نوع تمدن بودند و آن را مظهر سرمایه‌داری می‌دانستند. ادارات، مراکز مذهبی و مکتب ها را تعطیل کردند. تحصیل‌کرده‌ها، معلمان، وکیلان، روزنامه‌نگاران و دانشمندان را کشتند یا برای کار اجباری به روستاها فرستادند.
کتاب‌ها را سوزاندند. شفاخانه را بستند چون مخالف علم طب بودند و طب سنتی باید جای داکتر و شفاخانه را می‌گرفت. کودکان را از پدر و مادرها گرفتند و برای ارشاد به مقرهای جمعی فرستادند. با دخالت حزب ازدواج‌های اجباری ترتیب داده می‌شد. هر نوع فردیتی به عنوان مظهر سرمایه‌داری سرکوب می‌گردید.
در جنوری ۱۹۷۹ با ورود نیروهای ویتنامی به کامبوجیا، حکومت خمرهای سرخ سرنگون شد. یک میلیون و هفت صد هزار نفر در طول حکومت چهار ساله ی خمرهای سرخ در کامبوجیا کشته شدند. نیمی از آن‌ها را به اشکال فجیعی اعدام کردند. آن‌ها کشور ویرانه‌ای از خود بر جای گذاشتند و ترس آن دوره تا سال‌ها بر جامعه سنگینی می‌کرد. امروز محاکمه ی یکی از جنایتکاران آن زمان شاید کمکی برای غلبه بر سنگینی گذشته باشد.
 
دادگاه با حمایت سازمان ملل
توافق‌نامه ی تشکیل این دادگاه در سال ۲۰۰۳ بین سازمان ملل و دولت کامبوجیا منعقد شد. در آن زمان انتظار می‌رفت که محاکمه ها در مدت چند ماه آغاز شود. اما بارها این کار به تاخیر افتاد. قاضیان این دادگاه ترکیبی اند از حقوق‌دانان بین‌المللی و کامبوجیای.
بودجه ی اصلی دادگاه را سازمان ملل می‌پردازد ـ چهل و سه میلیون دالر از کل پنجاه و شش میلیون دالر هزینه ی تخمینی دادگاه. اولین متهم این دادگاه، کیانگ دوک ایو ۶۶ ساله، چند سال پیش توسط خبرنگاری مورد شناسایی قرار گرفت و بازداشت شد.
چهار نفر دیگر هم از سران خمرهای سرخ اکنون در زندان به سر می‌برند و بنا است آن‌ها هم در مقابل دادگاه قرار گیرند: نون چه، برادر شماره ۲، رییس ایدیولوژیک و نماینده پول پوت، اینگ ساری، وزیر خارجه و همسرش تی ریت، وزیر امور اجتماعی و خیو سامفان، رییس جمهور دولت خمرهای سرخ.
بعضی از کسانی که امروز باید در مقابل دادگاه قرار می‌گرفتند، دیگر نیستند. پول پوت در سال ۱۹۹۸ مرد. برخی دیگر پیر و فرتوت شده‌اند و شاید نتوانند به درستی در دادگاه حضور یابند. چهار نفری که در بالا از آن‌ها نام برده شد، همگی بالای ۸۰ سال هستند.
 
چرا این‌همه تاخیر؟
یکی از دلایل تاخیر برای شروع محاکمه ها، اختلاف بر سر ترکیب قاضیان بود. این‌که بیشتر قاضیان از خود کشور کامبوجیا باشند یا از قاضیان بی‌طرف بین‌المللی، بین سازمان ملل و دولت کامبوجیا اختلاف نظر بود.
در حالی که دولت کامبوجیا اصرار بر اکثریت بودن قاضیان کامبوجیای داشت، ناظران سازمان ملل نگران بودند که این حالت، دادگاه را تحت تاثیر سیاست دولت کامبوجیا قرار دهد که گفته می‌شود خواهان محدود ماندن دامنه ی محاکمه ها است.
بالاخره توافق شد که اکثریت قاضیان کامبوجیای باشند اما تصمیم‌گیری آن‌ها با تایید یکی از قاضیان نماینده سازمان ملل صورت گیرد. اختلاف دیگر در ابتدا بر سر این بود که آیا قوانین بین‌المللی مربوط به نسل‌کشی  مبنای دادگاه باشد یا قوانین داخلی کامبوجیا.
با پیوستن کامبوجیا به میثاق‌های بین‌المللی و لغو قوانین نقض حقوق بشر، از جمله لغو مجازات اعدام این مساله حل شد. در کامبوجیا کسانی هستند که امروز در موقعیت‌های بالایی قرار دارند و دیروز از کارگزاران خمرهای سرخ بودند و این‌ها از باز شدن زخم‌های گذشته هراس دارند.
هون سن، نخست وزیر کنونی به مدت دو سال در صف خمرهای سرخ بود. در سال ۱۹۷۷ از آن‌ها جدا شده و به ویتنام پناه برد و از سال ۱۹۸۵ نخست وزیر این کشور است. وی در سال ۱۹۹۸ تعداد زیادی از سران خمرهای سرخ را مورد عفو قرار داد.
خیلی از جنایتکاران گذشته، از جمله کسانی که حالا در بازداشت به سر می‌برند، سال‌ها آزادانه در کامبوجیا زندگی می‌کردند. دلیل دیگر در عقب افتادن محاکمه، آموزش قاضیان کامبوجیای و نیز آشنایی آن‌ها با قوانین کیفری بین‌المللی بود. نسلی از تحصیل‌کرده‌ها و متخصصان در دوره ی خمرهای سرخ نابود شدند و جانشینی برای آن‌ها در کشور فقیر کامبوجیا کار ساده‌ای نبود.
 
هم‌دستی دولت‌های خارجی با خمرهای سرخ
این‌ها می‌توانند دلایلی باشند بر تاخیر چند ساله ـ از توافق‌نامه ی تشکیل دادگاه تا شروع آن در ۱۷ فبروری ۲۰۰۹. اما سوال دیگر این است که چرا اساسا جنایت‌های خمرهای سرخ، که بعد از سقوط حکومت آن‌ها در جنوری ۱۹۷۹ بر جهانیان برملا شد، تا سال‌ها مورد توجه سازمان ملل و برخی دولت‌های غربی واقع نشد.
امریکا و بعضی کشورهای اروپایی، چین و تایلند نه تنها چشم بر جنایت‌های حکومت پول پوت بستند، بلکه حتا از نیروهای او که به جنگل‌ها عقب‌نشینی کرده و با حکومت جدید کامبوجیا می‌جنگیدند، حمایت کردند.
دولت تایلند به پول پوت و چریک‌های خمر سرخ اجازه داد تا از خاک این کشور نیروهای خود را سازماندهی کنند. انگلستان برای آن‌ها مهمات و سلاح‌های جنگی فرستاد و سازمان ملل تا مدت ۱۰ سال نماینده پول پوت را به عنوان نماینده کامبوجیا به رسمیت می‌شناخت.
آن‌ها دولت جدید کامبوجیا را که با پشتیبانی ویتنام پول پوت را سرنگون کرده بود، نیرویی اشغالگر می‌نامیدند و از به رسمیت شناختن آن سرباز می‌زدند. این وضعیت، که جنگ داخلی را بر کامبوجیا ویران شده تحمیل کرده بود، تا ۱۰ سال ادامه یافت.
در سال ۱۹۸۹ مذاکرات صلح در پاریس آغاز شد و دو سال بعد قرارداد صلح به امضای طرفین رسید. در این مذاکرات از به کار بردن واژه‌های جنایت علیه بشریت یا کشتار قومی در مورد کشتار یک میلیون و هفت صد هزار نفر از مردم کامبوجیا اجتناب شده بود. حالا در دادگاه نقش دولت‌های خارجی در حمایت از نیروهای خمر سرخ مورد بررسی قرار نخواهد گرفت.

آرزو‌های مردم
مردم کامبوجیا سال‌ها بود که در انتظار چنین دادگاهی بودند. حال سی سال پس از پایان حکومت خمرهای سرخ، با آغاز کار دادگاه این امید در مردم به وجود آمده که بالاخره مسببین جنایت‌های گذشته در مقابل اعمال شان پاسخ‌گو باشند.
سال‌ها بود که گذشته ی سیاه در کشور کامبوجیا در سایه قرار گرفته بود و مردم علاقه‌ای به صحبت در مورد آن دوران از خود نشان نمی‌دادند. جوانان اطلاع زیادی از گذشته ندارند و کتب درسی هم اطلاعات کافی در‌باره ی گذشته و جنایت‌های خمرهای سرخ به آن‌ها نمی‌دهد.
دادگاه که از طریق تلویزیون بازتاب داده می‌شود، می‌تواند این فضای بی‌تفاوتی را در جامعه کاهش دهد. این دادگاه یک آغاز است و می‌تواند نوعی آزمایش هم به حساب آید. آیا محاکمه ها ادمه خواهند داشت؟ آیا این محاکمه ها می‌توانند به یک چالش اجتماعی در برخورد با گذشته ی کامبوجیا تبدیل شوند؟

دکمه بازگشت به بالا