قالین بافی، هنر یا غم نان

معلوم نیست پیشینه قالین بافی در افغانستان، به کدام دور و زمان بر می گردد. از افسانه قالین چه حضرت سلیمان که پیرزنان روستایی می گویند، پیداست که قالین، مفهوم از دیرباز آشنا با ذهن و زندگی مردم این سر زمین است. بهرحال صنعت بافندگی از گذشته های دور در این سرزمین رایج بوده است.
ارزش و اعتبار قالین افغانی را می شود از پیوند قدیمی و گسترده اش با بخش های متفاوت زندگی افغان ها پی برد. گاهی که شاهان این مرز و بوم هدیه ارزش مندی به همتایان خود می داده اند، به سراغ قالین می رفته اند و دوشیزه گان دم بخت و نازدانه، قالین را مهم ترین بخش جهیزیه و ابزار شکوه عروسی خود می دیده اند.
هنوز هم در جشن های بزرگ ملی،  دولت مردان، هنگام رژه و سان دیدن از بخش های نظامی روی قالین های سرخ رنگ قدم می زنند که پیچش انگشتان یک یا چند قالین باف آنها را به هستی آورده است.  
قالین بافی در افغانستان فراز و فرود های زیادی را پیموده است. در زمان صلح و آرامش هنر و صنعت بوده و متاع تاجران، و در زمان جنگ و بحران، کندوی نان غریبان.
با آن که قالین افغانی در بافت و ظرافتش شهره جهان است، در افغانستان هنوز از کارخانه های بزرگ تولیدی این فرش گران بها خبری نیست، بلکه قالین در خانواده  توسط کودکان و زنان بافته می شود.
این خانواده ها قالین بافی را بیشتر، راه درآمد و تامین مصارف روزمره زندگی می‌دانند، تا هنر. نبود برق و اجازه نداشتن زنان در خانواده های سنتی برای انجام کار در بیرون از خانه، عوامل اصلی نبود قالین بافی های بزرگ عنوان می شود.
مناطق مرکزی و شمال افغانستان، از گذشته تا امروز، مهم ترین مراکز تولید قالین این کشور شمرده می شوند. وقتی طالبان آمدند، با خانه نشین شدن زنان و بلند رفتن میزان فقر در این کشور، قالین بافی در شهرهای این کشور از جمله کابل نیز رونق گرفت.
پس از طالبان، حکومت جدید با شعار»بیایید سبق (درس) بخوانیم»، صفحه تازه ای را در زندگی زنان و دختران افغان، گشود و شمار زیاد دختران و زنان میان سال خانه نشین، بار دیگر به کتاب و آموزش رو آوردند.
به این دلیل، تولید قالین در دو سه سال اول حکومت جدید، تا اندازه ای کاهش یافت. اما با نیامدن تغییر چشم‌گیر در اقتصاد خانواده های فقیر و افزایش بیکاری در میان مردم، اخیرا شمار قالین باف ها بیشتر شده و تعداد دکان هایی که ابزار کار و مواد خام قالین می فروشند، در کابل، بیشتر دیده می شود.
سید سلیمان فاطمی، رییس اداره انکشاف  صادرات افغانستان می گوید: «با آنکه افغانستان از جمله کشورهایی است که بلندترین میزان بیکاری را دارد، صعنت قالین بیشتر از چهار میلیون افغان را شاغل ساخته است».
هم اکنون بیش از پنجصد شرکت تولیدی در افغانستان سرگرم کار تولید قالین است. نحوه کار تولید این شرکت ها طوری است که مواد خام، ابزارکار و طرح مورد نظر را به خانواده های بافنده می سپارند و خانواده ها در بدل دست مزد که گفته می شود خیلی اندک است، قالین را می بافند.
با این که هر متر مربع قالین افغانی در بازار جهانی از ۱۵۰ تا ۴۰۰ دلار به فروش می رسد، دست مزد بافندگان برای هر متر مربع کمتر از هزار افغانی (معادل حدود بیست دالر) است.
قالین افغانی، در بیشتر از سی طرح و نوع بافته می شود که ترکمنی، قزاق، بامیانی، مزاری، آقچه، جوزجانی و چوب رنگ، معروف ‌ترین و ظریف ‌ترین سبک های آن اند. یک قالین بامیانی در ماه جنوری سال میلادی جاری جایزه بهترین طراحی فرش را از آن خود کرد و به عنوان قالین ممتاز سال شناخته شد. این مسابقه در آلمان برگزار شده بود و طراحان فرش ۱۸۴ کشور در آن شرکت داشتند.
حاجی نبی صفری، کسی که این قالین را طراحی کرده است می گوید: «امتیاز این قالین، علاوه بر طرح ساده و زیبا، ظرافت بافت و استفاده از رنگ طبیعی است. در قالین ممتاز سال، چهار رنگ به کار رفته است. رنگ اصلی یا زمینه قالین، رنگ پشم گوسفند است.»
قالین ممتاز سال هم اکنون دیوار سالون کنفرانس اداره انکشاف صادرات افغانستان را آراسته است. از نام این قالین نفیس پیداست که در ولایت باستانی بامیان، جایی که هنوز در آن از جاده اسفالت و برق خبری نیست، بافته شده است. با دیدن این قالین پرسشی در ذهن خطور می کند که به راستی، اگر بافندگان این قالین عوض بامیان در جاپان زاده می شدند، بازهم هوش و ظرافت شان را نخ گره می زدند، یا آن را به ساختن رُبات های قالین باف به کار می بستند؟

دکمه بازگشت به بالا