قزاقستان بهمنظور تبدیل بندر آکتاو به نقطه تقاطع مسیر ترانزیت شمالی و جاده ابریشم جدید، در حال بررسی گسترش حجم ترانزیت کالای نظامی از طریق این بندر به افغانستان میباشد.
«سایت اوراسیانت» در مجموعه مقالاتی به بررسی تلاشها و رایزنیهای قزاقستان و امریکا در زمینه تبدیل بندر آکتاو به مرکز تقاطع مسیر ترانزیت شمالی و جاده ابریشم جدید پرداخته است.
ایالات متحده امریکا و قزاقستان در حال بررسی نظریه گسترش حجم ترانزیت کالای نظامی از افغانستان و بالعکس از طریق خاک قزاقستان هستند که نقطه مرکزی رایزنیها در این خصوص بندر «آکتاو» در دریای خزر میباشد.
دولت قزاقستان تمایل دارد که آکتاو در ازای گسترش این بندر از طریق افزایش امکانات عملیاتی فرودگاه از لحاظ کمیت انتقال کالا و تجهیزات خطوط راهآهن به ترکمنستان و ایران، به یکی از بزرگترین نقاط تقاطع ترانزیتی منطقه تبدیل شود.
علاوه بر این، مقامات دولتی قزاقستان قصد دارند طرحهای خود در رابطه با آکتاو را با استراتژی در نظر گرفته از سوی امریکا در خصوص جاده ابریشم جدید بهمنظور ایجاد یک شبکه ترانزیتی منطقهای با هدف تثبیت اوضاع در افغانستان بعد از خروج نیروهای امریکایی و ناتو از این کشور، تکمیل کنند.
همانطور که بیرژان کانیشیف معاون مقام مسوول دولتی بخش «مانگیستاوسک» در مصاحبهای متذکر شده است، راه دستیابی به اهداف رهبران قزاقستان در همکاری نظامی با امریکا در چارچوب اجرای طرح مسیر ترانزیت شمالی است.
این مقام دولتی یادآور شد که این امکان خوبی برای نظامیان امریکایی بهمنظور ترانزیت کالاهایشان از طریق بنادر و فرودگاههای قزاقستان است و این کشور دارای تجربه خوبی برای سازماندهی ترانزیت کالاهای چند منظوره میباشد که هنوز در قزاقستان مورد اجرا قرار نگرفته است.
وی در ادامه افزود: «این امکان بسیار خوبی برای ایجاد تاسیسات مشترکی با طرف امریکایی و با شرکتهای تجاری است که باعث کسب تجربه در این زمینه میشود ضمن اینکه آنها میتوانند تجربه و فناوری خود، ایجاد سیستم تکنالوژیهای اطلاعاتی و آموزش کادر لازم را ارایه دهند.»
دیپلوماتهای امریکایی در زمان بررسی طرح جاده ابریشم جدید بارها به سخنان نخستوزیر هند استناد کردند که گویا صریحا گفته بود: «من در آرزوی روزی هستم که ما با حفظ اصالت منحصر به فرد خود، بتوانیم در «آمریتسار» صبحانه بخوریم، در لاهور ناهار و در کابل شام.»
ارلان ادریسوف سفیر قزاقستان در واشنگتن تا حدودی به اصلاح این عبارت پرداخته و گفت که آرزوی رسیدن روزی را دارد که بتواند در آمریتسار صبحانه بخورد، در آکتاو ناهار و در دوسلدورف شام بخورد.
این در حالی است که دفتر ریاستجمهوری قزاقستان با اشاره به بندر آکتاو عنوان میکند که این بندر برای ناتو جایگزین مناسبتری بهعنوان یک نقطه تقاطع ترانزیتی در مقایسه با شهر اولیانوسک روسیه خواهد بود.
کانیشیف همچنین متذکر شد که کوتاهترین راه به اروپا از افغانستان از طریق بندر آکتاو است، چرا که تا اولیانوسک فاصله زیادی وجود دارد و امریکا با استفاده از این بندر میتواند در هزینه صرفهجویی کند.
با این حال سخنگوی رسمی وزارت امور خارجه قزاقستان از توضیح مساله مربوط به مذاکرات مستقیم در مورد بندر آکتاو خودداری کرده است، ولی این وزارتخانه بیانیهای را در اختیار پایگاه اینترنتی «EurasiaNet.org» قرار داده که در آن گفته شده است: «در مدت سالهای 2011-2009 از امریکا و اروپا و از طریق بند آکتاو، 15430 کانتینر (یعنی بخش اعظم کالاهای ترانزیتی از مسیر ترانزیت شمالی به افغانستان) انتقال داده شده است.
در ادامه این بیانیه آمده است: قزاقستان حاضر است سهم خود در تحقق ابتکار عمل «جاده ابریشم جدید» در قالب طرحهای جدید را ایفا کند که یکی از این طرحها ایجاد مرکز ترانزیتی- لوژستیکی در بندر دریایی آکتاو است و این بندر میتواند بخشی از مسیر قزاقستان- ترکمنستان- افغانستان در ترکیب جاده ابریشم جدید شود که آسیای مرکزی و آسیای شرقی را بههم مرتبط میکند.
این در حالی است که استراتژیستهای پنتاگون فعالانه در جستجوی امکاناتی برای توسعه گزینههای خود در چارچوب مسیر ترانزیت شمالی هستند، چرا که مشکل مربوط به سازماندهی ترانزیت کالا از خاک پاکستان و تا سطح کمتری، ازبکستان از هماکنون منجر به تاخیر و توقف فعالیت مسیرهای ترانزیت شده است، ضمن اینکه در میان گزینههای مورد نظر، امکانات بالقوهای در مراکز ترانزیتی روسیه و هند وجود دارد.
با در نظر گرفتن عامل جغرافیایی و عدم اعتماد به مشارکت ازبکستان در فعالیت مسیر ترانزیت شمالی میتوان پیشبینی کرد که افزایش کمیت کالاهای ترانزیتشده از طریق بندر آکتاو بهمعنای افزایش ترانزیت به افغانستان از طریق خاک ترکمنستان خواهد بود.
با این وجود، مقامات رسمی امریکا از در میان گذاشتن جزییات رایزنیهای خود با قزاقستان در زمینه ترانزیت از مسیر شمالی، خودداری میکنند.
رابرت، تیم مستشار نظامی سفارت امریکا در «آستانه» در مصاحبهای یادآور شده است که امریکا تلاش میکند تا با همه دولتهای منطقه در مورد امکانات و گزینههای امریکا و متحدانش در زمینه توسعه امکانات ترانزیتی کالا به افغانستان از جمله از طریق بندر آکتاو، مذاکراتی را انجام دهد.
وی افزود که آنها قصد دارند به توسعه مرکز ترانزیتی چندمنظوره کشورهای خود بپردازند و از آنجا که این طرحها برای واشنگتن امکانات مشخصی را فراهم میکند امریکا نیز به بررسی این مساله علاقهمند میباشد.
با این وجود دیپلوماتهای امریکایی مدتها قبل از ایجاد مسیر ترانزیت شمالی بهوجود توان بالقوه در بندر آکتاو آگاهی یافته بودند، بهطوری که یکی از اسناد دیپلوماتیک منتشره از سوی سایت «ویکیلیکس» مربوط به سال 2009 با عنوان «اهمیت راهبردی بندر دریایی آکتاو» نام دارد.
در سند دیگری مربوط به سال 2008، نقش آکتاو در جاده ابریشم جدید با نقش سمرقند در جاده ابریشم قدیمی مقایسه شده است.
در این سند آمده است که «بندر آکتاو در مقایسه با آلماتی و آستانه هنوز یک شهر کوچک است، ولی این بندر دارای امکانات بالقوه با اهمیتی برای رشد میباشد، بهویژه زمانیکه نفت حوزههای نفتی تنگیز و کاشاگان روانه غرب شود.»
این سند همچنین ادامه میدهد: «قزاقستان به آکتاو بهچشم پایتخت بالقوه منطقه دریای خزر، نقطه تقاطع ترانزیتی، مرکز همکاریهای منطقهای در زمینه تحصیلی و حتا توریسم نگاه میکند و اگر مسیر ترانزیت دریای خزر جاده ابریشم جدید برای آسیای مرکزی باشد در آنصورت بندر آکتاو میتواند سمرقند این مسیر شود.»
