اختراع ماشین چاپ توسط گوتنبرگ در سال 1450میلادی، چاپ و نشر کتاب را از قرون وسطا وارد مرحلهای تازه کرد و آنچنان گسترش یافت که از آن تحت عنوان «انقلاب گوتنبرگ» یاد میشود و پیشرفتها و تحولات بسیاری را در زمینه تولید کتاب و حفظ و نگهداری آن به ارمغان آورد چنانکه هماینک منابع و کتابخانههای دیجیتال یا الکترونیک یکی از قابل توجهترین آنهاست و روزبهروز بر طرفداران استفاده از این نوع منابع افزوده میشود. به گزارش بیبیسی، دایرةالمعارف بریتانیکا پس از ۲۴۴سال تصمیم به توقف انتشار مجموعه معروف و سنگین ۳۲جلدی خود بهصورت کتاب گرفته است و تمرکز این موسسه از این پس روی گسترش نسخه دیجیتالی آن خواهد بود.
موسسه بریتانیکا که پیش از این، کتابهای خود را به شکل سنتی میفروخت، ولی هماکنون ۸۵درصد از درآمد خود را از طریق فروش آنلاین کسب میکند. خورخه کاز، رییس دایرةالمعارف بریتانیکا، گفت: «چندین سال است که فروش نسخههای چاپی دایرةالمعارف ناچیز بوده است.... ما میدانستیم که این روز فرا خواهد رسید.»
در واقع با پیشرفت علوم در ابعاد گوناگون، بهخصوص در زمینه فناوری اطلاعات، محققان با پدیده جدیدی تحت عنوان منابع دیجیتال روبهرو هستند که این موضوع عرصه چاپ و انتشار کتاب را باوجود تمامی مشکلات و محدودیتهای خاص، تحت تاثیر خویش قرار داده است و بسیاری از کتابها و منابع مکتوب در شکلها و قالبهای جدید دیجیتالی از سوی ناشران برای جویندگان و خواستاران این منابع عرضه میگردد. مسایل مختلفی چون مشکلات زیستمحیطی، هزینه بالای تولید کاغذ و چاپ کاغذی که به تبع آن سبب بالا رفتن منابع چاپی میشود، کمبود فضا برای نگهداری کتاب و نیز هزینههای بالای نگهداری منابع چاپی و ... سبب شده تا بسیاری از شرکتهای انتشاراتی در سرتاسر دنیا سعی کنند تا برای سود بیشتر، حضور خود در فضای مجازی و تولید نرمافزارهای کامپیوتری را که حاوی نسخههای دیجیتالی کتابها میباشد، افزایش دهند.
گشتوگذار و جستجو در فضای مجازی (انترنت) سبب میشود تا با انبوه وبسایتهایی روبهرو شویم که معمولا متعلق به روزنامهها، مجلهها و حتا ناشران کتاب است که نسخههای الکترونیکی و دیجیتالی محصولات خود را بهصورت آنلاین در اختیار خوانندگان خویش قرار میدهند و جالب اینجاست که بسیاری از خوانندگان نیز، تمایلی به روشهای سنتی مطالعه نداشته و بیشتر به منابع دیجیتالی نوشتارهای مورد نظر خویش مراجعه میکنند. چراکه سرعت دسترسی به اطلاعات آسانتر است.
بههر صورت کتابخانهها و منابع الکترونیکی، در نظامهای آموزشی جوامع، تبادل کتب و در نهایت در امر اطلاعرسانی، تحول عظیمی ایجاد کردهاند و روند سرعت و هزینه دسترسی، مخاطبسازی و نیاز به ابزار را دگرگون ساختهاند. از اینرو، کتابخانههای الکترونیکی مدتی است که بر سر زبانها افتاده و هر یکی از کشورها در صدد رشد منابع و کتابخانههای دیجیتالی و امکان استفاده در مراکز آموزشی خویش میباشند.
آقای کاز میگوید: نسخه چاپشده دایرةالمعارف در لحظهای که چاپ میشود، دیگر قابل تغییر نیست در حالیکه نسخه آنلاین آن بهصورت پیوسته به روز میشود. از سویی دیگر، مصرفکنندگان دایرةالمعارفها هم عموما نسخه آنلاین را بر نسخه چاپی ترجیح میدهند.
هرچند برخی از کارشناسان پایان یافتن دوران کتاب و کتابخانه سنتی را پیشبینی کردهاند؛ ولی کتابخانههای سنتی به جهت برخورداری از توانمندیهای بسیار، همچنان بهعنوان رقیب جدی در مقابل منابع دیجیتالی در عرصه خدماترسانی بهشمار میآیند. هرچند که بهرهگیری از ابزارهای جدید، موجب سهولت در امر پژوهش و رونق مسایل فرهنگی میشود و با فراهمسازی زیرساختهای لازم جهت دسترسی آسان به محتوای کتب از طریق کامپیوتر و بسترسازی فرهنگی لازم، میتوان در راستای ارتقای سطح علمی گامهای بلندی برداشت. در گذشته برای انجام پرژوهها و بررسیهای علمی، محقق میبایست حجم انبوهی از اسناد، کتابها و مدارک نوشتاری چاپی را مورد بررسی قرار میداد تا به منابع اطلاعاتی مورد نظر خویش دست مییافت. به طوریکه یکی از جامعهشناسان غربی در زمینه استفاده از منابع چاپی مینویسد: «برای نوشتن یک کتاب، فرد باید بیش از نیمی از موجودی یک کتابخانه را جستجو کند.»
صحبت در باره منابع و کتابخانههای دیجیتالی موضوع جدیدی نیست. در واقع توسعه عملی کتابخانههای دیجیتالی در 1969 با پروژه «آرپانت» در وزارت دفاع آمریکا آغاز شد و در دهه 1970 توسعهدهندگان کتابخانههای دیجیتالی در این زمینه تلاشهای بسیاری کردند. طی این سالها کامپیوترهای شخصیای ساخته شدند که کتابخانهها از اولین مشتریان آنها بودند. پس از آن همگام با توسعه انترنت، کوششهایی برای دیجیتالی کردن کتابخانهها صورت گرفت. از جمله پروژههای مطرح در این زمینه، پروژه گوتنبرگ بود که در 1971 با هدف تبدیل کتابخانههای چاپی به متن اسکنی آغاز شد که تا امروز ادامه دارد.
در سال1990میلادی اصطلاح کتابخانههای دیجیتالی رشد چشمگیری یافت. در این سالها تفاهمنامههایی طراحی شدند که کاربران آشنا با یک سیستم ساده از طریق آنها میتوانستند جستجوهایی را در سیستمهایی در مناطق مختلف جهان انجام دهند. این روند همچنان در حال پیشرفت و تکامل است و امروزه شاهد ظهور کتابخانههای دیجیتالی در اقصی نقاط جهان هستیم. منابع الکترونیکی اهداف مختلفی را دنبال میکنند، شاید شرکتهای فعال در زمینه دیجیتالی کردن منابع، مسایل مادی را در صدر اهداف خویش قرار داده باشند، لیکن باید توجه داشت که این موسسات نقشی چشمگیر در جهت بهبود وضعیت پژوهش و مطالعات پژوهشی ایفا میکنند که بهصورت نمونه به برخی از این موارد اشاره میگردد:
• گسترش آسان اطلاعات و محتویات علمی:
از جمله دستآوردهای بزرگ کتابخانههای دیجیتال در مقایسه با شیوههای سنتی و معمول اطلاعرسانی، اشاعه آسان اطلاعات فارغ از محدودیتهای زمانی و مکانی است. در صورتیکه این امر در کتابخانههای سنتی چالشهای فراوانی را برای متقاضیان استفاده از کتاب ایجاد میکرد. اما با ظهور کتابخانههای دیجیتالی و رهایی از برخی محدودیتهای معمول، اشاعه اطلاعات با سرعت بیشتری گسترش یافت. امروزه با توسعه کتابخانههای دیجیتالی، امکان مبادله اطلاعات از طریق انترنت عادی شده است.
• رفع نیازهای اطلاعاتی جوامع در شرایط بحرانی
جلوگیری از وقوع حوادث طبیعی و اجتماعی نیازمند دستیابی سریع به اطلاعات است. بنابراین اگر اطلاعات دستیافته از سوی کشورهای مختلف بهصورت مناسبی از طریق کتابخانههای دیجیتالی ارایه شود و امکانات موجود برای دسترسی به این منابع نیز مهیا باشد، میتوان به آسانی در مقابل برخی از حوادث طبیعی مقابله کرد و از آسیب انسانی تا حدی زیاد کاست.
• حفظ و گسترش فرهنگهای جوامع مختلف
کتابخانهها و مراکز مشابه مانند موزیمها همواره در حفظ و توسعه فرهنگها نقش داشتهاند. امروزه کتابخانههای دیجیتال با بهرهگیری از امکاناتی که قابلیت جستجو در ابعاد مختلف را دارند، میتوانند در انجام این وظیفه بهتر عمل کنند و امکان مشارکت کاربران کشورهای مختلف را در این زمینه فراهم سازند. منابع فرهنگی میتوانند بهصورت فرهنگ شفاهی در قالبهای روایی و مصاحبه، هنرهای دستی، تصاویر و نقاشیها و آوازها از طریق ضبط رادیویی و ویدیو ماندگار باشند. بنابراین توسعه کتابخانههای دیجیتالی نگرانیهای موجود را در زمینه حفظ و حراست از آثار فرهنگی برطرف میکند و در عین حال امکان دستیابی آسان را برای کاربران در سطوح مختلف و با گرایشهای خاص را فراهم میآورد.
• تبادل و ارایه اطلاعات تولیدشده محلی و رشد علوم
آثار فرهنگی و اطلاعات محلی و بومی حاوی تجربهها و اطلاعات مفیدی است. بهعنوان مثال مردم بومی اطلاعات با ارزشی در باره گیاهان دارویی یا ادبیات شفاهی موجود در بین خود دارند. از سویی دیگر تهیه منابع جدید برای مطالعات فرهنگی -اجتماعی، مبادلات فرهنگی را تشویق میکنند و درک بینالمللی را توسعه میدهند. توسعه کتابخانههای دیجیتال، ارایه اطلاعات موجود در باره یافتههای تولیدشده محلی را سرعت میبخشد و این امکان فراهم میآید که افراد در امور مختلف زندگی فردی و اجتماعی خود و در نفاط مختلف امکان دستیابی به این نوع اطلاعات تولیدشده را داشته باشند.
بههر صورت پیشرفت سریع فناوری و نیازهای موجود شرایطی را ایجاد کرده است که ناگزیر از بهکارگیری آن هستیم. اگرچه این امر گستره وسیعی را در بر میگیرد، کتاب و کتابخانههای دیجیتال در این میان جایگاه خاصی دارند؛ زیرا از یکسو بهعنوان تامینکنندگان منابع اطلاعاتی نقش مهمی را در تسریع این پیشرفتها ایفا میکنند و از سویی دیگر برای انجام هرچه بهتر رسالت خود میکوشند که از پیشرفتهای بهدستآمده نهایت استفاده را به عمل آورند. در بسیاری از موارد، جستجوی یک کلیدواژه در منابع دیجیتال و آنلاین خیلی سریعتر از نگاه کردن به فهرست کتب و نمایههای آن برای دست یافتن به مطلب مورد نظر است. بهطوریکه موسسه دایرةالمعارف بریتانیکا در سالهای اخیر از کار روی دایرةالمعارف فاصله گرفته و توجه خود را بر روی نرمافزارهای آموزشی قرار داده است.
