شبکه‌های اجتماعی در افغانستان؛ شبکه‌های خشم و امید

- جاوید

تلاش برای محدودیت شبکه‌‌‌های اجتماعی از سوی نهادهای امنیتی در افغانستان از آن دست رویدادهایی است که نباید از کنار آن ساده گذشت. دست‌آورد ارتباطی و رسانه‌‌‌های اجتماعی در کشور تنها برگ زرینی است که با جرأت به عنوان سند پیش‌رفت در بیش از یک‌‌‌ونیم دهه‌‌‌ی پرخبر افغانستان از آن یاد می‌‌‌شود.
اگر نگویم شبکه‌‌‌های اجتماعی نقش تعیین‌کننده در مناسبات سیاسی- اجتماعی افغانستان دارد، اما نمی‌توان بی‌هیچ تردیدی از اثرگذاری آن چشم‌پوشی کرد. به همین دلیل هر از چند گاهی فعالیت شبکه‌‌‌های اجتماعی در افغانستان خبرساز می‌‌‌شود. گاهی وزارت مخابرات، زمانی مجلس نماینده‌گان و اکنون نهادهای امنیتی سخن از محدودسازی دست‌رسی شبکه‌‌‌های اجتماعی می‌‌‌زنند.

چرا نگرانی؟

پرسشی که این‌جا وجود دارد این است که، به صورت عام دولت‌‌‌ها و به صورت ویژه دولت افغانستان چرا نگران فعالیت شبکه‌‌‌های اجتماعی هستند؟ شاید پاسخ‌های سیاسی و غیر سیاسی زیادی برای این پرسش وجود داشته باشد، اما پاسخی که علم ارتباطات تا هنوز به این پرسش داده، این است که اساساً فن‌آوری‌های جدید اطلاعات و ارتباطات و رسانه‌های نوین به مرحله‌ای رسیده‌اند که نحوه‌ی انتقال اطلاعات چه در تولید و چه توزیع و دریافت آن، دگرگونی‌هایی پیدا کرده است.
به باور یکی از دانشمندان، مهم‌ترین این دگرگونی‌ها در زبان ارتباطی، ورود به عرصه «جامعه‌ی شبکه‏ای» است ولی در واقع، جامعه‌ی شبکه‌ای بدیل جدیدی بود که در بستر جامعه‌ی اطلاعاتی و عصر اطلاعات ساخته شد و شبکه‌ای بودن نقل و انتقال اطلاعات، ارتباطات یک‌سویه، متمرکز و عمودی را به ارتباطات چندسویه، افقی و مرکزگریز بدل کرد.
از چشم‌انداز علوم ارتباطات از این‌جا به بعد اساساً خود سخت‌افزار رد و بدل پیام تغییر پیدا کرد و به تعبیر مانویل کاستلز، نظریه‌پرداز جامعه شبکه‏ای ارتباطات جمعی یا رسانه‌های جمعی «mass media» که محل تولید متمرکز و انبوه اطلاعات و انتقال آن به سمت مخاطبان فراوان بود بدل شد به (self-mass media) یعنی «ارتباطات خود‌گزین». ارتباطاتی که تولید و توزیع آن انبوه نیست، بلکه خُرد است. به تعبیر کاستلز خودتوزیع و خوددریافت است. یعنی نقش فرد به عنوان کنش‌گر یا به عنوان مخاطب، در شهروندان افزایش پیدا می‌کند و طبیعتاً آن مراکزی که تولید پیام می‌کردند و ویژه‌گی مهم‌شان، تمرکز است و متمرکز هستند، به سطوح خرد منتقل شدند. این تغییر کار را برای سیاست‌گذاری‌های متمرکز، برای کنترل‌های فزیکی و برای دریافت، دشوارتر می‌‌‌کند.
هر چند هنوز روشن نیست که محدودیت شبکه‌های اجتماعی در افغانستان چگونه و در چه سطحی است، اما نفس همین سروصداهای گاه و بی‌گاه نگران‌کننده است.

شبکه‌‌‌های خشم و امید

نگرانی دولت افغانستان از فعالیت شبکه‌های اجتماعی بیهوده است. این شبکه‌‌‌ها به میزانی که ممکن است برای دولت دست‌وپاگیر باشند، بیش از آن فرصت‌آفرین اند. تولید اطلاعات و ارتباطاتی که در این شبکه‌ها وجود دارد، امید را بالا می‌برَد، چرا که زمینه‌های کارآفرینی، آموزش، ارتباطات اجتماعی و هم‌چنین مشارکت شهروندی را افزایش می‌‌‌دهد.
روی دیگر سکه، این حرف‌‌‌ها به معنای فعالیت لجام‌گسیخته این شبکه‌‌‌های اجتماعی نیست، زیرا با این رویکرد شبکه‌‌‌های اجتماعی به جای فرصت، یک‌سره تهدید می‌‌‌شود. کم‌ترین این تهدیدها تولید خشونت است. چرا؟ برای این که هویت‌هایی ساخته می‌شود و این هویت‌های ساخته‌شده روی وجوه تمایز و افتراق تمرکز پیدا می‌کند. تهیه‌ی مسوده‌ی چگونه‌گی استفاده از شبکه‌های اجتماعی امر اجتناب‌ناپذیر است، اما نه با سازوکاری که منجر به محدودیت شود.
شبکه‌های خشم و امید، تعبیری است که مانویل کاستلز، نظریه‎پرداز ارتباطات آن را در توصیف شبکه‌های اجتماعی به کار می‌برد. همین تعبیر کافی است تا بدانیم این شبکه‏ها که تنها یکی از ره‌آوردهای انقلاب ارتباطات و اطلاعات هستند، آمیزه‌ای از فرصت‌ها و تهدیدها را برای جامعه به ارمغان می‌آورند.

محدودیت نه ممکن، نه مطلوب

محدودیت شبکه‌های اجتماعی به گفته‌ی دکتر خانیکی محقق علوم ارتباطات «نه ممکن است و نه هم مطلوب». ممکن نیست به این خاطر که ویژه‌گی این فن‌آوری این است که مرتب در درونش در حال نوآوری است و نوآوری راه‌های بسته را باز می‌کند. مثل فلترینگ که هرگز به ثمر نرسیده است. مطلوب نیست؛ برای این‌که این خودش جزء ظرفیت‌های جدیدی است که در همه عرصه‌ها به وجود آمده است و خود حکومت‌ها و دولت‌ها هم از آن استفاده می‌کنند.
بنا بر این به جای تقلای بیهوده، مهم‌ترین رویکردی که لازم است دولت افغانستان آن را فراموش نکند، توجه به مزایا و فرصت‌های شبکه‌‌‌های اجتماعی است، تا تلاش گاه و بی‌گاه برای محدودسازی آن. نادیده‌گرفتن این ضرورت، سیاست سلبی و منعی است و توجه به آن سازمند‌شدن فعالیت شبکه‌های اجتماعی.

اشتراک گذاري با دوستان :