بی‌‌آبی در کابل؛ چاه‌های خشک، آب‌های آلوده و بوتل‌های غیرمعیاری

- حسن کریمی

در بعضی از مناطق شهر کابل، از هر خانواده یک نفر در طول روز موظف است که هر طوری شده از خانه‌ی همسایه، از مسجد و یا هم از نل کنار سرک، برای نوشیدن، شست‌وشو و آشپزخانه و دیگر نیازهای ابتدایی آب فراهم کنند. اکثر این کار را کودکان خانواده‌ انجام می‌دهند. آن‌ها بُشکه‌های زرد کلان را پر از آب می‌کنند و با دست و یا با کراچی به خانه می‌بَرند. اوج آب‌آوردن به خانه‌ها در پایتخت، بیشتر در اول صبح و آغاز عصر انجام می‌شود.
بر بنیاد گزارش‌های منابع مربوط، در سال‌های اخیر سطح آب زیرزمینی شهر کابل پایین رفته است. چاه‌های شخصی کَنده‌شده توسط خانواده‌ها خشک و یا آلوده شده‌اند. آگاهان محیط زیست، درباره‌ی کم شدن و آلوده‌شدن آب‌های زیرزمینی در شهر کابل نگران اند.
خداداد، کارگر عادی است. او صبح‌ها خیلی وقت به چهارراهی حاجی یعقوب در مرکز شهر می‌آید و منتظر کار می‌نشیند. چاه خانه‌ی او نزدیک به دو سال است که خشک شده و برای خانه‌اش، از خانه‌ی همسایه‌اش و مسجد، آب فراهم می‌کند. خداداد دوبار چاه‌ خانه‌اش را «لوش‌کشی» کرده، اما فایده نداشته و باز هم خشک شده است. او در منطقه‌‌ی چهارقلعه‌ی وزیرآباد شهر کابل زنده‌گی می‌کند و درباره‌ی مشکل پایین رفتن سطح آب می‌گوید: «چهل متر کندیم، باز خشک شده، یکی دوبار لوش‌کشی کردیم، فایده نداشت، دیگر توان ما نیست، از خانه همسایه‌ آب می‌گیریم.، از آن‌ها هم گاهی کم شود، یک شب صبر می‌کنیم، باز وقتی آب کمی بالا آمد، هر دو خانه استفاده می‌کنیم، آب هم آلوده شده است.»
اداره‌ی ملی حفاظت از محیط زیست افغانستان شش سال قبل در ۱۳۹۰ خورشیدی پیشنهادهایی درباره‌ی آب‌های زیرزمینی شهر کابل به حکومت ارایه کرده بود. این اداره نیز تأیید می‌کند که آب‌های زیرزمینی کابل با خطر مواجه شده و سطح آن هنوز هم در حال پایین‌رفتن است. انجینر غلام‌محمد ملک‌یار، معین مسلکی اداره ملی حفاظت محیط زیست در باره‌ی این پیشنهادها گفت: «پیشنهادهایی که ما ارایه کرده بودیم جلوگیری کامل از ساختن ساختمان‌ها، بالای ذخایر آبی زیرزمینی، جلوگیری از ایجاد ساختمان‌ها در شهرک‌ها، به خصوص در اطراف حوزه‌ی آبی شهر کابل، استفاده یا عرضه مرکزی آب از یک مرکز خاص بود.»
شهر کابل چندین سال است که خشک‌‌سالی را پشت سر می‌گذارند. یکی از علت‌های کاهش آب‌های زیرزمینی در شهر کابل، نبود برف و بارنده‌گی در فصل‌های معیّن آن است. اما معین مسلکی اداره محیط زیست علت اصلی کم‌شدن سطح آب‌های زیرزمینی را استفاده آب به شکل پراکنده و افزایش نفوس در شهر می‌خواند. او گفت: «اگر بگویم من‌حیث منابع پراکنده تأثیرات بیشتر کمبود آب‌های زیرزمینی همین چاه‌ها است، به صورت انفرادی و هر خانه یک چاه ساخته است. هر قدر کندن چاه به شکل غیر مرکزی و پراکنده صورت بگیرد به همان اندازه ما منابع آبی خود را از دست می‌دهیم. توزیع آب باید از یک منبع آبی صورت بگیرد، بدبختانه ما تا حالا به آن مرحله نرسیده‌ایم.»
شهر کابل دارای دو آکیوفرهای آبی (Aquifer) است که در قسمت‌های جنوب غرب و شمال‌شرق و جنوب‌شرق قرار دارد. سطح آب‌های زیرزمینی به صورت کل در کابل پایین آمده است که این کاهش بیشتر در مناطق غرب کابل، حوزه‌ی دوم و چهارم شهر دیده می‌شود. اما شهروندان کابل که بیشتر با مشکلات کم‌آبی و آلوده‌گی آب در شهر مواجه‌اند در مناطق اطراف باغ بابر، قلعه موسی، چهار قلعه وزیرآباد، خیرخانه، سه‌ صد و پانزده و ریگ‌ریشن در دشت برچی کابل است. باشنده‌گان کابل بیش از ۸۰ درصد از آب‌های زیرزمینی به‌ عنوان آب آشامیدنی استفاده می‌کنند.
۷۰ درصد شهر کابل غیر پلانی است. این درصدی تمام‌شان از «چاه‌های جذبی» استفاده می‌کنند و در شهر کابل چاه‌ها و یا ذخایر فاضلاب غیر قابل کنترول است و باعث آلوده‌گی آب می‌شود. آقای ملک‌یار گفت که چاه‌های سطحی که بین ۱۵-۲۰ متر است، باعث آلوده‌شدن آب می‌گردد. وقتی که چاه جذبی استفاده می‌کنند هر لیتر آبی که مصرف می‌شود، به همان اندازه آب ملوث و یا فاضلاب تولید می‌شود و طبعاً درصدی زیاد آن به آب‌های زیرزمینی پیوسته، آب را ملوث می‌سازد.
آقای ملک‌یار به این باور است که برای این که آب‌های کابل بیشتر از این آلوده نشود باید سطح آگاهی مردم در مورد استفاده از آب، جلوگیری از استفاده پراکنده از منابع آب و جلوگیری از نفوذ فاضلاب در منابع آبی را بلند برده شود. هم‌چنان او تأکید می‌کند که در جاهایی که کاسه‌های طبیعی آبی شهر کابل قرار دارد نباید ساخت‌و‌ساز شود و به ‌عنوان زون‌های محافظتی و یا ساحات حفاظت‌شده نگهداری شود.
حسین اعتمادی، پژوهش‌گر در مرکز مطالعات (Eawag) آبی کشور سویس گفت که سطح آب‌های زیرزمینی در شهر کابل در سال‌های اخیر، به ‌خصوص پس از سال ۲۰۰۲ که نفوس کابل بیشتر شده رفت، پایین آمده است. این مشکل هر روز زیادتر شده است. موضوع دیگر کیفیت آب است، همان آبی که مقدارش کم شده، از لحاظ کیفیت زیاد مشکل دارد. با معیار‌های سازمان‌های بهداشتی جهانی و با نورم‌های خود افغانستان برابر نیست. در بسیاری از موارد این آب قابل نوشیدن نیست.
او افزود که تا هنوز دولت افغانستان نتوانسته است از هیچ یک از منابع آب سطحی (دریاهای اطراف شهر کابل) استفاده کند. آکیوفرهای شهر کابل هم بیشتر از این ظرفیت تولید آب را ندارند، بماند که روند فعلی باعث آلوده‌گی آب، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، نشست زمین و تخریب زیربناها، افزایش مریضی و آلوده‌گی محیط زیست نیز شده است.
او دلیل کم‌شدن آب‌های زیرزمینی را استفاده بیش از حد، خشک‌سالی، قیرریزی سرک‌ها بدون دیزاین معیاری، ساخت و ساز ساختمان‌ها و افزایش نفوس می‌خواند. آقای اعتمادی درباره‌ی آلوده‌شدن آب‌های کابل می‌گوید که ساخت و ساز در قسمت‌های آب‌خوان‌های کابل، اطراف دریای کابل، چاه‌های روباز، قبرستانی‌ها، فاضلاب و ساختار بیولوژیکی زمین باعث آلوده‌شدن آب در کابل شده است.
شهر کابل هنوز هم دارای سیستم آب‌رسانی کامل نیست. در سال ۲۰۰۴ خورشیدی یک ماسترپلان آب‌رسانی در کابل درست شد که هنوز به‌روز نشده است. در این ماسترپلان آمده بود که چاه‌های عمیق در نقاط مختلف شهر کنده شده، سیستم آب‌رسانی قدیمی کابل ترمیم و سپس انکشاف داده شود.
گفتنی است که شرکت آب‌رسانی کشور تصمیم دارد تا پنج سال بعدی برای بیشتر شهر، از طریق یک مرکز آب‌رسانی واحد آب فراهم کند.
در آن مناطقِ شهر کابل که چاه‌های شخصی خشک و آب چاه‌ها آلوده شده است، شرکت‌های خصوصی آب‌رسانی فعالیت دارند. این شرکت‌ها با قیمت هر متر مکعب آب بین چهل تا پنجاه افغانی، آب را برای شهروندان به فروش می‌رسانند، اما از چگونه‌گی کار شرکت‌ها نظارت صورت نمی‌گیرد.
حسین اعتمادی فعالیت این شرکت‌ها را اکنون در کابل ضروری می‌داند، چون این شرکت‌ها در جاهایی آب‌رسانی می‌کنند که دولت نه تنها آب‌رسانی نمی‌کند که حتا پلان هم ندارد، این شرکت‌ها بیشتر در مناطق فقیرنشین شهر آب توزیع می‌کنند.
حسین اعتمادی پژوهش‌گر مطالعات آبی در سویس به این باور است که ما نباید به آب‌های زیرزمینی تکیه کنیم: «چون از لحاظ تخنیکی هم گپِ درست نیست، آب کابل در شرایط اضطراری قرار دارد، مردم می‌توانند بی‌برقی را تحمل کنند، آلوده‌گی هوا را تحمل کنند، مشکلات شهری دیگر را تحمل کنند، اما مردم مشکل بی‌آبی و ملوث‌شدن آب را نمی‌توانند تحمل کنند، چون هر لحظه به آن ضرورت دارد.»
به گفته‌ی او دولت هم فعلاً دیگر فرصت برای پلان‌های بلندمدت در این باره ندارد. وقتش است که دولت از پلان‌های ایمرجسنی استفاده کند: «یک پلان اضطراری وجود داشت، مطالعاتی که جایکای جاپان در این قسمت انجام داده بود، آن‌ها پیش‌بینی کرده بودند که اگر شهر کابل از لحاظ آب‌رسانی در شرایط خراب‌تر و اضطراری قرار بگیرد، پلانی‌که باید روی دست گرفت، مسوولان در کوتاه‌مدت می‌توانند از صیاد آب به کابل بیاورند. خوبی‌ای که صیاد دارد این است که در آن‌جا ضرورت نیست که بند ساخته شود آب را از کف دریا بگیرد و مستقیم به طرف کابل شوت کنند.»
مسوولان وزارت صحت عامه افغانستان از آلوده‌شدن آب‌های کابل نگران‌اند و می‌گویند که روز به‌روز آلوده‌گی آب‌های زیرزمینی شهر کابل بیشتر می‌شود. اکنون تنها حدود ۶۵ درصد مردم کابل از آب پاک صحی استفاده می‌کنند.
انجنیر محمدعلی اکبری، آمر دیپارتمنت آب حفظ‌الصحه و تبلیغات نظافت ریاست صحت محیطی و زار صحت عامه می‌گوید که میزان آب صحی در شهر کابل روزبه‌روز پایین می‌آید و آب شهر آلوده‌تر می‌شود. به طور نمونه وزارت صحت سه سال پیش سروی‌ای را با همکاری چند نهاد خارجی در ناحیه سیزدهم شهر کابل انجام دادند که از ۲۰۰ نمونه‌ی آب، ۱۲۰ نمونه آن آلوده و دارای باکتری‌های مختلف بوده است.
این وزارت به ‌خاطر جلوگیری بیشتر از ملوث‌شدن آب، به مردم آگاهی‌دهی می‌کند و اگر آب مناطق ملوث باشد، کلورین رایگان را در اختیار شهروندان قرار می‌دهد.
در شهر کابل، اکثر باشنده‌گان، آب نوشیدنی خود را از چاه‌های عادی فراهم می‌کنند. در کنار این در بازارهای کابل شرکت‌های آب معدنی نیز وجود دارند. تنها دو یا سه شرکت، آب معیاری توزیع می‌کند. اما ۹۰ درصد آب‌های بوتلی کلانی که در بازار یافت می‌شود غیر معیاری و به هیچ یک از معیارهای وزارت صحت عامه برابر نیست.
وزارت صحت عامه امسال چندین شرکت تولید بوتل‌های آب‌های کلان را مسدود کرده است، حتا این وزارت نتوانسته است که آب این شرکت‌ها را آزمایش کند. چون اکثر این شرکت‌ها که در اداره‌ی آیسا ثبت بودند، آدرس مشخص ندارند. «اکثر شرکت‌های آب‌های بوتلی کلان، [به طور]‌ دزدی فعالیت می‌کند، شاید ده شرکت در شهر کابل فعالیت می‌کنند که ما هیچ خبر نیستیم که در کجا هستند و در کجا نیستند.»
در بازار کابل، یک بوتل آب معدنی خُرد ۱۵ افغانی و بوتل کلان بیست لیتری ۶۰ افغانی است.
خداداد، همان کارگر ساده در چهارراهی حاجی یعقوب، آن روز کار پیدا نتوانست، ناامید به خانه‌اش رفت. او وقت رفتن به منزل گفت: «ما که آب بوتلی خریده نمی‌توانیم، حالا بگو که مشکل آب چطور می‌شود؟»

اشتراک گذاري با دوستان :