تلفات حشره‌کُش‌ها؛ فرا‌تر از انتظار شما

- لیمه آفشید

همه‌ساله با گرم‌شدن هوا، لشکر بی‌سر‌‌و‌پایی از حشره‌ها به زنده‌گی‌ انسان‌ها هجوم می‌آورند و‌ گاه آن قدر مزاحم‌اند و دور سر شخص می‌چرخند که مجبور به کشتن‌شان شود. مداخله‌ی حشره‌ها و آفات در زنده‌گی و مختل‌کردن خواب و آرامش انسان، و خراب‌کردن محصولات زراعتی از موضوع‌های معمول فصل گرما ‌اند، اما نجات از شر این موجودات کوچک در عصر جدید زیاد سخت نیست. پس از ساخت انواع حشره‌کش و سموم برای از بین‌بردن حشرات کار انسان‌ها تا حد زیادی آسان شد. از حشره‌کُش‌های گازی گرفته تا برقی و الکترونیک همه در خدمت انسان برای از میان‌برداشتن قاتلان آرامش و خواب، قرار گرفتند. خانواده‌های زیادی برای حفظ آرامش خود و فرزندان‌شان دست به دامان این مواد شده‌اند. اما آن‌‎چه مهم است چگونه‌گی استفاده از این سموم و تأثیرات سوء آن بر سلامتی انسان و محیط زیست می‌باشد.
دشمنی انسان با حشرات به دلیل کاهش محصولات زراعتی و انتقال بیماری‌ها از گذشته‌های خیلی دور تا حالا جریان دارد اما مبارزه با این موجودات در گذشته‌ها با استفاده از مواد طبیعی موجود مثل مواد معدنی و گیاهی صورت می‌گرفت. پس دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی استفاده از سم دی.‌دی.تی آغاز شد و پاول مولر برای کشف این سم و استفاده از آن در کنترول بیماری‌ها جایزه‌ی نوبل را نیز از آن خود کرد. سازمان جهانی صحت سم دی. دی. تی را به نام گلوله‌ی جادویی یاد کرد و ادعا داشت که با استفاده از آن می‌توان بسیاری از بیماری‌ها از جمله مرض ملاریا را ریشه‌کن کرد، اما به زودی دیده شد که حشرات در مقابل این سم از خود مقاومت نشان داده و ادعای سازمان صحت را با شکست رو به رو کردند.

تأثیرات سوء حشره‌کُش‌ها بر سلامت انسان

متخصصان مشکلات حساسیت و نفس‌تنگی، به این باور‌اند که حشره‌‌کش، همان‌ طور که روی اعصاب حشرات اثر می‌گذارند، می‌توانند به مرور زمان روی اعصاب انسان هم تأثیر بگذارند. پودرهای حشره ‌کش یا بخارهایی که از قرص‌های حشره‌کُش بیرون می‌‌شوند، می‌توانند به ریه‌ی افراد راه یابند و با اثر گذاشتن روی سیستم عصبی و ایجاد اختلال در کارکرد آن، باعث خش خش سینه و نفس‌تنگی شوند. حتا افراد سالمی که زیاد در معرض این‌ گونه مواد قرار دارند، ممکن است گرفتار سرفه‌های شدید یا حمله نفس تنگی شوند. به همین خاطر است که بیشتر کشاورزان و افرادی که در کارخانه و تولید مواد حشره‌کُش کار می‌کنند، از ناراحتی‌های ریوی و حساسیت‌های شدید رنج می‌برند. ماده مؤثر و حساسیت‌زایی که در قرص یا اسپری‌های حشره‌‌کش وجود دارد، می‌تواند سبب پندیده‌گی، سرخی، خارش یا درد پوستی شود.
این متخصصان استفاده از قرص یا اسپری‌های حشره‌کُش را در فضاهای بسته و کوچک جایز ندانسته و توصیه می‌‌کنند که سالمندان، کودکان، افراد مبتلا به حساسیت و نفس‌تنگی از این مواد به دور باشند. در ضمن تنفس هر روزه این مواد می‌تواند سبب عطسه‌های پی در پی و سرفه‌های خشک در افراد شود.
همچنان گفته می‌شود که حشرات در مواجهه با سمومی که در حشره‌‌کش‌ها وجود دارد دچار مرگ می‌ شوند. وقتی این سموم از طریق دست و پای حشرات وارد گردش خون آن‌ها می‌شود، خون‌‌ریزی داخلی در بدن این موجودات موذی رخ می‌‌دهد و به این ترتیب، آن‌ها می‌میرند. اما اثر سموم موجود در حشره‌کش‌‌ها، می‌‌تواند تا مدت‌ها روی در و دیوار خانه باقی بماند و در صورت تماس فیزیکی افراد خانواده وارد گردش خون شود و سیستم گوارشی را مختل کند. این اختلال می‌‌تواند شامل مشکلات مزاجی یا خونی باشد.
محققان در پژوهش جدیدی هشدار دادند که تماس مادران در دوران بارداری با آفت‌کش‌ها و حشره‌کُش‌ها، خطر ابتلای کودک به اختلال توجه و بیش‌فعالی را افزایش می‌دهد. محققان معتقدند کودکانی که مادران آن‌ها در زمان بارداری با انواع خاصی از حشره‌کُش‌ها در تماس بوده‌اند، پس از تولد، در سنین بالا‌تر با مشکلاتی در خصوص توجه و تمرکز مواجه خواهند شد.
این پژوهش که توسط محققان دانشگاه کلفورنیا روی زنان باردار انجام شده است، نشان می‌دهد مواد موجود در آفت‌کش‌ها کامل جذب بدن مادر می‌شوند و سپس روی جنین و پس از تولد، در تمام مدت رشد روی کودک تأثیر می‌گذارند.

راه‌های ورود آفت‌کُش‌ها به منابع آب

آلوده‌گی منابع آب به آفت‌کُش‌ها به کاربرد نادرست این مواد بدون در نظر گرفتن ملاحظات محیط زیستو حوادث ایجاد‌شده در زراعت، صنعت و تجارت آفت‌کُش‌ها نسبت داده شود و حتا در صورت رعایت اصول صحیح کشاورزی، می‌توانند وارد منابع آب شوند.
به طور کلی راه‌های ورود آفت‌کُش‌ها به منابع آبی عبارتند از:
۱. انتقال آفت‌کُش‌ها از طریق بارنده‌گی و ریزش‌های جوی؛
۲. آلوده‌گی مستقیم آب‌های سطحی بر اثر انتقال جریان‌های هوایی؛
۳. انتقال به همراه آب‌های کشاورزی؛
۴.ورود باقی‌مانده محلول‌های آفت‌کُش‌ها پس از پایان عملیات سم‌پاشی؛
۵. فاضلاب و پس‌آب‌های ناشی از صنایع تولید آفت‌کُش‌ها؛
۶. ورود آب‌های مورد استفاده برای شست و شوی لوازم و تجهیزات سم‌پاشی؛
۷. جریان‌یافتن آب از لایه‌های خاک و فرسایش خاک؛
۸. ورود تصادفی و دفع نادرست زباله‌های سمی و صنعتی؛
۹.کاربرد مستقیم در منابع آبی برای کنترل حشرات آبزی؛

اثر بر اکوسیستم آبی

رفتار آفت‌کُش‌ها در محیط‌های آبی تحت تأثیر عامل‌های متعددی قرار داشته و از طرفی حساسیت موجودات زنده به آفت‌کُش‌ها به شدت با یکدیگر متفاوت است.
بر اساس مقررات اتحادیه اروپا حد اکثر غلظت ۱۰ میلی گرام بر لیتر برای یک ماده مؤثر خاص و مجموع ۵۰ میکرو گرام بر لیتر برای تمام آفت‌کُش‌های موجود در آب باید رعایت شود. میزان سمیت آفت‌کُش‌های مختلف برای انواع ماهی‌ها متفاوت است. آفت‌کُش‌ها در غلظت‌های پایین برای بی‌مهرگان آبزی و ماهی‌ها کُشنده می‌باشند.
برخی از آفت‌کُش‌های شیمیایی به دلیل داشتن زمان پایداری طولانی، بالا‌بودن حلالیت در چربی و پایین‌بودن سرعت تجزیه در بدن موجودات زنده و محیط‌های آبی، در بافت‌های ذخیره‌ای و انباشته به زنجیره‌ی غذایی وارد می‌شوند و در نتیجه باعث حذف گونه‌های حساس می‌شوند در دراز مدت می‌تواند نظام اکوسیستم را مختل سازد.
جمع پاره‌ای از حشره‌کش‌ها در غلظت‌های کم می‌تواند بر بو و مزه آب و به طور کلی بر اجزای بستر آبی مانند میکرو ارگانیسم‌ها، ماهی‌ها، دوزیستان، پلانکتون‌ها و همچنین بر PH وکاربن دای اکساید و فرایند تولید اکسیجن توسط فیتوپلانکتون‌ها اثر گذارند.
کار‌شناسان حفظ نباتات به منظور جلوگیری از آلوده‌گی محیط زیست به سموم کیمیایی، راهکارهای دیگری به غیر از مبارزه کیمیایی برای کنترول آفات و بیماری‌های گیاهی به دهقانان و باغ‌داران توصیه می‌کنند، اما هنوز هم انتخاب این روش اولویت آنان است. دلیل آن هم اثرات سریع و قاطعی است که آفت‌کُش‌ها بر روی آفات گیاهی دارند. روش‌های دیگر مبارزه روش بیولوژیکی است که هر چند اثر آن در کوتاه‌مدت دیده‌ نمی‌شود؛ اما بر اساس مزیت‌هایی محیط زیستی‌اش باید از آن استفاده شود و نباید با هدف نتیجه‌گیری سریع‌تر، با استفاده وسیع از سموم دفع آفات نباتی به محیط زیست آسیب برسانیم.

راه‌های ورود آفت‌کُش‌ها به محیط زیست

همان‌طور که می‌دانید محیط زیست از اجزای زنده و غیر زنده تشکیل شده است. اجزای زنده‌‌ همان موجودات زنده (ارگانیسم‌ها) استند که با هم و با بخش غیر زنده در تقابل‌اند و اجزای غیر زنده شامل آب، هوا، غذا و مکان زیست ارگانیسم‌ها و تقابل آن‌ها با خود و محیط است. آلوده‌گی کیمیایی محیط زیست بیشتر از طریق آب، هوا و خاک صورت می‌گیرد. آفت‌کُش‌ها یا از طریق تبخیر و یا مستقیم از طریق هوا وارد اتمسفیر می‌شوند. آب‌های سطحی، پس‌آب‌های صنعتی و شهری و کاربرد مستقیم آفت‌کُش‌ها برای کنترول آفات آبزیا، از راه‌های ورود سموم به منابع آبی است. خاک نیز از طریق گیاهان آغشته شده با سموم، باران، دفن ظروف خالی سم و همین طور استفاده‌ی مستقیم آن‌ها روی خاک آلوده می‌شود.‌‌ رها کردن ظروف خالی سم در محیط بدون دفع صحیح آن‌ها، یکی از عوامل آلوده‌گی خاک می‌باشد. هنگام دور انداختن ظروف خالی باید آن‌ها را چندین مرتبه با آب شستشو بدهیم و پس‌آب شستشو را نیز به سم‌پاش برمی‌گردانیم و آن‌گاه ظرف خالی شسته‌شده را با احتیاط در کاغذ باطله پیچیده و به سطل زباله می‌اندازیم.
برای مصرف بهینه و مناسب آفت‌کُش‌ها باید نسبت به هدف و چگونه‌گی انجام سم‌پاشی آگاه بود. سم‌پاشی هوایی دی. دی. تی، ۹۰ درصد اکسیجن را از بین می‌برد.
نکته‌ی مهمی که قبل از استفاده از آفت‌کُش باید مد نظر باشد مطالعه دستورالعمل استفاده از سم است. نکته دیگری که لازم است هنگام مصرف آفت‌کُش‌ها مد نظر قرار گیرد این است که سم‌پاشی به گونه‌ای انجام شود که آفت‌کُش دقیق به‌‌ همان جایی که باید، برسد و از پاشیده‌شدن آن در اطراف محل سم‌پاشی پرهیز شود. برای رسیدن به این هدف تنظیم ادوات سم‌پاشی از اهمیت قابل ملاحظه‌ای برخوردار است.
بادبرده‌گی ذرات سم یکی از عوامل پراکنده‌شدن آن در محیط می‌باشد که به آلوده‌گی آب و خاک و همین طور هوایی که تنفس می‌کنیم، می‌انجامد. لذا یکی از اصول سم‌پاشی موفق و مؤثر، اقدام به سم‌پاشی در هوایی کامل آرام است. این مسأله به خصوص در فضای سبز شهری اهمیت فوق‌العاده‌ای می‌یابد. چرا که پاشیده شدن سموم روی سطح پیاده رو‌ها و سرک‌ها سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. هم‌چنین سم‌پاشی در مواقعی که احتمال بارنده‌گی می‌رود، توصیه نمی‌شود، زیرا سموم شسته‌شده توسط باران، می‌تواند کلیه منابع آبی را آلوده کند.
ملاحظات زیست محیطی پس از مصرف، در برگیرنده روش صحیح انبارداری سموم باقی‌مانده از عملیات سم‌پاشی است. البته بهتر آن است که آفت‌کُش‌ها به اندازه نیاز خریداری شوند که علاوه بر اقتصادی‌بودن مبارزه، خطرات محیط زیست را در پی نداشته باشد. اما از آنجایی که این موضوع کمتر اتفاق می‌افتد و اغلب مقداری سم اضافه خواهد ماند، باید در انبارداری اصول ایمنی را رعایت کرد. نگهداری غیراصولی سموم در انبار‌ها و برای مدت طولانی به آلوده‌گی محیط زیست می‌انجامد.
مواد سم‌پاشی نباید در دمای بلند نگهداری شود. گرمای زیاد باعث انفجار و آتش‌سوزی می‌شود. به عقیده یک کار‌شناس ارشد فایو (FAO) آفت‌کُش‌هایی که به نحوه‌ی نامطلوبی انبار گردیده یا در معرض فروش قرار می‌گیرند، به آسانی به مواد غذایی نفوذ کرده یا در محیط زیست انتشار می‌یابند.
با این حساب باید در مورد استفاده از حشره‌کُش و سموم بیشتر محتاط بوده و در حد امکان برای مبارزه با آفات از راه‌های طبیعی و فزیکی ساده استفاده کنیم و این گونه در حفظ سلامتی خود و محیط زیست فعال باشیم.

اشتراک گذاري با دوستان :