کابل و مشکل ترانزیت

- فردوس

کابل به کاروان‌های تجاری پاکستان اجازه نمی‌دهد تا از قلمرو افغانستان وارد خاک جمهوری تاجیکستان شوند. دولت افغانستان از پاکستان می‌خواهد تا در قدم اول قرارداد ترازنیتی و تجارتی را که در سال ۲۰۱۲ میان کابل و اسلام‌آباد امضا شد تطبیق کند و پس از آن به کاروان بازرگانی افغانستان اجازه دهد که آزادانه از راه بندر واگه وارد قلمرو هند شوند. قرارداد ترانزیتی و تجارتی میان افغانستان و پاکستان به میانجی‌گری امریکا ترتیب شد. در مراسم امضای این قرارداد بانو هیلاری کلنتون وزیر خارجه وقت امریکا حضور داشت. این قرارداد را انوارالحق احدی وزیر تجارت وقت افغانستان و همتای پاکستانی‌اش در آن زمان امضا کردند.
اما از زمانی که این قرارداد امضا شده است، جانب اسلام‌آباد به آن عمل نمی‌کند. وقتی این قرارداد امضا شد، جنرال حمید گل رییس پیشین سازمان آی‏اس‏آی که حالا متوفا است، به آن واکنش نشان داد و از حکومت حزب مردم که آن زمان در اسلام‌آباد روی کار بود به شدت انتقاد کرد. موضع‌گیری این جنرال طرفدار طالبان نشان می‌داد که اسلام‌آباد به تشویق ایالات متحده حاضر شده بود که قرار‌داد تجارتی و ترانزیتی را امضا کند و آن را جاگزین قرارداد سال ۱۹۵۸ سازد.
در قرارداد سال ۱۹۵۸ هم که بر حق استفاده افغانستان از بندر کراچی تاکید دارد نیز آمده است که افغانستان حق دارد که مانع ورود کاروان‌های تجاری پاکستان به شوروی وقت شود. اما پس از سقوط حکومت طرفدار شوروی و روی کارآمدن تنظیم‌ها، پاکستان از طریق گروه‌های نیابتی‌اش بر بخش‌های زیادی از خاک افغانستان مسلط شد. آن زمان یک دولت یک‌دست، مسلط و سراسری در افغانستان وجود نداشت تا منافع کشور را به کرسی بنشاند.
با روی کار آمدن طالبان، نان پاکستان بیشتر در روغن شد. آن زمان اصلاً پاکستانی‌ها برای ورود به افغانستان نیاز به ویزا و پاسپورت نداشتند. حکومت طالبان متحد ایدیولوژیک و استراتژیک ارتش و حکومت پاکستان بود. طالبان از جنگجویان مذهبی طرفدار پاکستان در کشمیر حمایت می‌کردند. این جنگجویان در قلمرو افغانستان پایگاه داشتند. آنان دوشادوش طالبان در برابر مخالفان این گروه نیز می‌جنگیدند. طالبان در سال‌های حاکمیت‌شان یک جنگ اعلام ناشده را علیه هند که دشمن پاکستان است راه انداخته بودند. به دشمنان هند پایگاه‌های آموزشی فراهم کرده بودند، دشمنان هند در سال ۱۹۹۹ یک هواپیمای هندی را ربودند و آن را به قلمرو طالبان آوردند. هند در آن زمان مجبور شد که مولانا مسعود اظهر و عمر سعید شیخ را از زندان رها کند. این دو جهادیست پاکستانی‌الاصل بدترین دشمنان هند بودند.
با سقوط حاکمیت طالبان، این دو جهادیست و سازمان‌هایی که به آن وابسته بودند، در شهرهای مختلف پاکستان برای رهبران القاعده و احتمالا طالبان، پناه‌گاه فراهم کردند. شبکه‌های حمایتی برای طالبان و القاعده در شهرهای مختلف پاکستان توسط همین دشمنان هند ساخته شد. این موضوع در کتاب خاطرات یکی از رهبران طالبان نیز آمده است. این رهبر طالبان از مولانا اظهر و عمر سعید شیخ نام نبرده اما از لشکر طیبه نام برده است. او نوشته است که لشکر طیبه در روزهای آخر سقوط طالبان به رهبران این گروه و هم‌چنان سران القاعده پیام داد که از بمباردمان‌های ایالات متحده فرار کنند، به پاکستان بیایند تا لشکر طیبه به آنان پناه‌گاه فراهم کند. همین گروه‌ها برای بن لادن هم پناه‌گاه فراهم کرده بودند. رابطه طالبان، پاکستان و دشمنان هند راهبردی است. به همین دلیل حاکمیت طالبان که متحد پاکستان بود در برابر آن کشور نه نمی‌گفت.
با روی کارآمدن کرزی در آغاز سیاست مداراجویی با پاکستان دنبال شد. در آن زمان حامد کرزی فکر می‌کرد که با دادن یک سری امتیازات به اسلام‌آباد، ارتش پاکستان از گروه‌های اسلام‌گرای ضد روند پس از بن حمایت فعال نخواهد کرد. حامد کرزی به یکی از آموزش‌کده‌های ارتش پاکستان رفت و در آنجا خطاب به افسران جوان پاکستانی گفت که در افغانستان به دنبال عمق اقتصادی باشند نه عمق استراتژیک. حامد کرزی حتا وقتی که روابط کابل با پاکستان خیلی خراب بود، اقدام به بستن راه کاروان‌های تجارتی پاکستان که به سمت آسیای میانه می‌رفتند نکرد. حامد کرزی به گفته خودش خیلی تلاش کرد تا پاکستان را به همکاری با افغانستان و فاصله‌گیری از طالبان ترغیب کند، اما نشد.
حکومت وحدت ملی هم در آغاز به رغم مخالفت‌های داخلی تلاش کرد که افغانستان و پاکستان به صلح برسند و «جنگ اعلام‌ناشده» پایان یابد. اما نتیجه نداد. به همین دلیل است این حکومت با در نظر داشت تجارب سال ۲۰۱۴ و هم‌چنان تجربه دوران حامد کرزی، تلاش می‌کند که از تمام ابزارهایی که کابل در اختیار دارد، استفاده کند. تجارت و ترانزیت یکی از این ابزارها است.
وقتی اسلام‌آباد به کاروان‌های تجارتی افغانستان حق عبور از واگه ندهد، کابل هم به کاروان‌های بازرگانی پاکستان مجوز عبور به قلمرو کشورهای آسیای میانه صادر نمی‌کند. جمهوری تاجیکستان سخت تلاش کرد که یک قرارداد ترانزیتی سه جانبه میان افغانستان پاکستان و تاجیکستان امضا شود، اما از آن جایی که اسلام آباد مانع تجارت آزاد میان هند و افغانستان می‌شود، کابل علاقه‌ای ندارد تا در مورد قرارداد سه‌جانبه ترانزیتی و تجارتی میان تاجیکستان، افغانستان و پاکستان مذاکره کند.
روشن است که دوشنبه از این بابت ناراحت است، اما مقام‌های جمهوری تاجیکستان ناگزیری‌ها و مجبوریت‌های افغانستان را درک می‌کند. دوشنبه می‌داند که منبع تروریسم کجا است و کدام نهادها در کدام کشورها از آن حمایت می‌کنند. تاجیکستان هم‌چنان می‌داند که پاکستان به تعهداتش در زمینه تجارت و ترانزیت با افغانستان همکاری نمی‌کند. قبلاً سوءتفاهم‌هایی میان کابل و دوشنبه به وجود آمده بود، اما حالا هیچ مشکلی بین دو کشور وجود ندارد و هر دو کشور با هم‌دیگر همکاری می‌کنند.

اشتراک گذاري با دوستان :