امریکای ترامپ؛ نظم بین‌المللی و موقعیت افغانستان

- یعقوب ابراهیمی

جان‭ ‬میرشایمر‭ ‬بنیانگذار‭ ‬مکتب‭ ‬‮«‬ریالیسم‭ ‬تهاجمی‮»‬‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬نظریه‭ ‬پردازان‭ ‬اصلیِ‭ ‬سیاست‭ ‬بین‌الملل‭ ‬معاصر،‭ ‬طی‭ ‬مقاله‌ای‭ ‬در‭ ‬ماه‭ ‬نومبر‭ ‬سال‭ ‬۲۰۱۶،‭ ‬به‭ ‬دونالد‭ ‬ترامپ‭ ‬گوشزد‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬روشِ‭ ‬لیبرال‭-‬هژمونی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬پایان‭ ‬جنگ‭ ‬سرد‭ ‬بر‭ ‬سیاست‭ ‬خارجیِ‭ ‬امریکا‭ ‬حاکم‭ ‬است‭ ‬دست‭ ‬بکشد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬سیاست‌ورزیِ‭ ‬‮«‬واقع‌گرایانه‮»‬‭ ‬روی‭ ‬آورد‭. ‬ریالیست‌هایی‭ ‬چون‭ ‬میرشایمر‭ ‬باور‭ ‬دارند‭ ‬دولت‌ها‭ ‬به‭ ‬مثابه‭ ‬بازیگران‭ ‬اصلیِ‭ ‬نظام‭ ‬بین‌الملل‭ ‬از‭ ‬هر‭ ‬امکان‭ ‬و‭ ‬فرصت‭ ‬برای‭ ‬گسترش‭ ‬پهنه‭ ‬قدرت‭ ‬و‭ ‬بالابردن‭ ‬حصار‭ ‬امنیتی‭ ‬خویش‭ ‬استفاده‭ ‬می‌کنند‭. ‬آن‌ها‭ ‬تاریخ‭ ‬جهان‭ ‬را‭ ‬تاریخ‭ ‬ظهور‭ ‬و‭ ‬زوال‭ ‬قدرت‌ها‭ ‬می‌دانند‭ ‬و‭ ‬تاکید‭ ‬می‌کنند‭ ‬اگر‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‭ ‬به‭ ‬احوال‭ ‬خویش‭ ‬رسیدگی‭ ‬نکند،‭ ‬قدرت‌های‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ظهور‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬سرنگون‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬منظر،‭ ‬نظام‭ ‬تک‌قطبی‭ ‬معاصر‭ ‬که‭ ‬محصول‭ ‬پایان‭ ‬جنگ‭ ‬سرد‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬سود‭ ‬امریکا‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬نظام‭ ‬بین‌المللی،‭ ‬امریکا‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬موقعیت‭ ‬استثنایی‌–‌تنها‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‌–‌قرار‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬سیاست‌مداران‭ ‬امریکا‭ ‬به‌‭ ‬جای‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬بستن‭ ‬توانایی‭ ‬خویش‭ ‬برای‭ ‬مهندسی‭ ‬امور‭ ‬داخلی‭ ‬دولت‌ها،‭ ‬باید‭ ‬قوای‭ ‬خویش‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬حفظ‭ ‬نظام‭ ‬بین‌المللی‭ ‬موجود‭ ‬و‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬ظهور‭ ‬ابرقدرت‭ ‬بالقوه‭ ‬هزینه‭ ‬کنند‭. ‬در‭ ‬جهان‭ ‬واقع،‭ ‬قدرت‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ظهور‭ ‬چین‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬لحاظ،‭ ‬اندیشمندانی‭ ‬چون‭ ‬میرشایمر‭ ‬دولت‭ ‬امریکا‭ ‬را‭ ‬وامی‌دارند‭ ‬تا‭ ‬تمام‭ ‬نیروی‭ ‬خویش‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬ظهور‭ ‬چین،‭ ‬صرف‭ ‬مهار‭ ‬آن‭ ‬سازد‭. ‬غفلت‭ ‬امریکا‭ ‬از‭ ‬انجامِ‭ ‬به‭ ‬موقعِ‭ ‬این‭ ‬امر،‭ ‬سبب‭ ‬چرخش‭ ‬نظام‭ ‬بین‌الملل‭ ‬به‭ ‬سود‭ ‬چین‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭. ‬میرشایمر،‭ ‬در‭ ‬چارچوب‭ ‬همین‭ ‬منطق،‭ ‬از‭ ‬ترامپ‭ ‬می‌خواهد‭ ‬از‭ ‬هر‭ ‬ایتلاف‭ ‬منطقوی‭ ‬برای‭ ‬مهار‭ ‬چین‭ ‬دریغ‭ ‬نکند‭. ‬در‭ ‬عمل،‭ ‬او‭ ‬امریکا‭ ‬و‭ ‬هند‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬بین‌المللی‭ ‬موجود‭ ‬سود‭ ‬می‌برند،‭ ‬و‭ ‬روسیه‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬ظهور‭ ‬چین‭ ‬به‭ ‬ضررش‭ ‬خواهد‭ ‬بود،‭ ‬قدرت‌های‭ ‬همسو‭ ‬و‭ ‬همراه‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬ما‭ ‬معرفی‭ ‬می‌کند‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬شاید‭ ‬مواضع‭ ‬دولت‌های‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬امریکا‭ ‬در‭ ‬معادلات‭ ‬کوچک‭ ‬و‭ ‬موارد‭ ‬حاشیه‌ای‭ ‬چون‭ ‬جنگ‭ ‬سوریه‭ ‬برای‭ ‬مدتی‭ ‬در‭ ‬تقابل‭ ‬باهم‭ ‬قرار‭ ‬گیرد،‭ ‬اما‭ ‬اگر‭ ‬امریکا‭ ‬به‭ ‬مهار‭ ‬چین‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬بزرگ‌ترین‭ ‬مخل‭ ‬نظام‭ ‬تک‌قطبیِ‭ ‬معاصر‭ ‬تمرکز‭ ‬کند،‭ ‬تقابل‭ ‬مستقیم‭ ‬امریکا‭ ‬و‭ ‬چین‭ ‬اختلافات‭ ‬حاشیه‌ای‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬امریکا‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬شعاع‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬احتمال‭ ‬تشکیل‭ ‬مثلث‭ ‬امریکا‭-‬هند‭-‬روسیه‭ ‬را‭ ‬بالا‭ ‬می‌برد‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬ما،‭ ‬پاکستان‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬هم‌پیمانی‭ ‬با‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬دشمنی‭ ‬با‭ ‬هند‭ ‬و‭ ‬هم‌چنان‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬اختلاف‭ ‬با‭ ‬امریکا‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬این‭ ‬مثلث‭ ‬قرار‭ ‬خواهند‭ ‬گرفت‭. ‬هم‌چنان،‭ ‬اگر‭ ‬سیاست‭ ‬امریکا‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬سیاست‭ ‬تقابل‭ ‬دولت‌ها‭ ‬و‭ ‬رویارویی‌های‭ ‬کلان‭ ‬بچرخد،‭ ‬مبارزه‭ ‬با‭ ‬تروریسم‭ ‬و‭ ‬سرکوب‭ ‬گروه‌هایی‭ ‬چون‭ ‬داعش‭ ‬و‭ ‬القاعده‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬دهه‭ ‬پسین‭ ‬محور‭ ‬اصلیِ‭ ‬سیاست‭ ‬خارجیِ‭ ‬امریکا‭ ‬بوده‭ ‬است،‭ ‬به‭ ‬دسته‭ ‬‮«‬جنگ‌های‭ ‬کوچک‮»‬‭ ‬و‭ ‬اولویت‌های‭ ‬درجه‭ ‬دو‭ ‬تقلیل‭ ‬می‌یابد‭. ‬این‭ ‬چرخش،‭ ‬سیاست‭ ‬بین‌الملل‭ ‬پساجنگ‭ ‬سرد‭ ‬را‭ ‬دگرگون‭ ‬ساخته‭ ‬و‭ ‬تاثیرات‭ ‬شگرفی‭ ‬بر‭ ‬سیاست‌های‭ ‬منطقوی‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬مختلف‭ ‬جهان‭ ‬خواهد‭ ‬داشت‭. ‬تاثیر‭ ‬مستقیم‭ ‬آن‭ ‬بر‭ ‬کشورهایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اطراف‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬حوزه‭ ‬اقیانوسیه‭ ‬قرار‭ ‬دارند‭ ‬سریع‌تر‭ ‬و‭ ‬سنگین‌تر‭ ‬از‭ ‬سایر‭ ‬مناطق‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬افغانستان‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬همسایه‌گی‭ ‬با‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬به‌خاطر‭ ‬هم‌پیمانی‭ ‬با‭ ‬امریکا‭ ‬از‭ ‬نخستین‭ ‬کشورهایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬چرخش‭ ‬احتمالیِ‭ ‬سیاست‭ ‬خارجیِ‭ ‬امریکا‭ ‬متأثر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬فرصت‌ها‭ ‬و‭ ‬محدودیت‌های‭ ‬تازه‌ای‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭. ‬مقاله‭ ‬حاضر‭ ‬به‭ ‬احتمال‭ ‬چرخش‭ ‬استراتژی‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬از‭ ‬لیبرال‭-‬هژمونی‭ ‬به‭ ‬سیاست‭ ‬تقابل‭ ‬دولت‌ها‭ ‬پرداخته‭ ‬و‭ ‬می‌کوشد‭ ‬تأثیرات‭ ‬احتمالی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬موقف‭ ‬و‭ ‬موقعیت‭ ‬منطقوی‭ ‬افغانستان‭ ‬توضیح‭ ‬دهد‭.  ‬

لیبرالیسم‭ ‬و‭ ‬سیاست‭ ‬هژمونی‭ ‬نرم

لیبرال‭ ‬هژمونی‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬پایان‭ ‬جنگ‭ ‬جهانی‭ ‬دوم‭ ‬توسط‭ ‬امریکایی‌ها‭ ‬طراحی‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬پایان‭ ‬جنگ‭ ‬سرد‭ ‬به‭ ‬استراتژی‭ ‬اصلیِ‭ ‬دستگاه‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬مبدل‭ ‬شد‭. ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬این‭ ‬استراتژی‭ ‬هر‭ ‬منطقه‭ ‬جهان‭ ‬برای‭ ‬امنیت‭ ‬امریکا‭ ‬اهمیت‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬امریکا‭ ‬مجبور‭ ‬است‭ ‬شبکه‭ ‬امنیتی‌اش‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬حفظ‭ ‬موقف‭ ‬خویش‭ ‬به‭ ‬حیث‭ ‬تنها‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‭ ‬تا‭ ‬حد‭ ‬ممکن‭ ‬بگستراند‭. ‬استراتژی‭ ‬هژمونی‭ ‬نرمِ‭ ‬امریکا‭ ‬تا‭ ‬امروز‭ ‬در‭ ‬پوشش‭ ‬سه‭ ‬پروژه‭ ‬بزرگ‭ ‬دنبال‭ ‬شده‭ ‬است‭: ‬پروژه‭ ‬سیاسی‭ ‬که‭ ‬کارش‭ ‬تشکیل‭ ‬اتحادهای‭ ‬منطقوی‭ ‬است؛‭ ‬پروژه‭ ‬اقتصادی‭ ‬که‭ ‬روی‭ ‬مشوق‌های‭ ‬جهانی‭ ‬سازیِ‭ ‬بازار‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬می‌کند؛‭ ‬و‭ ‬پروژه‭ ‬سیاسی‭-‬فرهنگی‭ ‬که‭ ‬متمرکز‭ ‬بر‭ ‬دیموکراتیزاسیون‭ ‬و‭ ‬مهندسی‭ ‬امور‭ ‬داخلیِ‭ ‬جوامعِ‭ ‬است‭. ‬بدین‭ ‬ترتیب،‭ ‬دستگاه‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬کوشیده‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬تطبیق‭ ‬استراتژی‭ ‬بین‌المللی‭ ‬خویش‭ ‬در‭ ‬پوشش‭ ‬این‭ ‬پروژه‌ها‭  ‬از‭ ‬رویارویی‭ ‬مستقیم‭ ‬با‭ ‬هر‭ ‬قدرت‭ ‬بزرگ‭ ‬اجتناب‭ ‬کند‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬دکترین‭ ‬غالب‭ ‬سیاست‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬پساجنگ‭ ‬سرد‭ ‬دکترین‭ ‬لیبرال‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬دکترینی‭ ‬که‭ ‬بازرگانی‭ ‬و‭ ‬امکانِ‭ ‬رقابت‭ ‬سیاسی‭ ‬را‭ ‬ضامن‭ ‬صلح‭ ‬دانسته‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬لحاظ‭ ‬گلوبالیزاسیون‭ ‬بازار‭ ‬و‭ ‬دیموکراتیزاسیون‭ ‬جوامع‭ ‬را‭ ‬نمودار‭ ‬صلح‭ ‬بین‌المللی‭ ‬معرفی‭ ‬می‌کند‭.‬

ریالیسم‭ ‬و‭ ‬سیاست‭ ‬تقابل‭ ‬دولت‌ها

ریالیست‌ها،‭ ‬برخلاف‭ ‬لیبرال‌ها،‭ ‬با‭ ‬توسل‭ ‬به‭ ‬تجارب‭ ‬تاریخی‭ ‬نظام‭ ‬بین‌الملل،‭ ‬دولت‌ها‭ ‬را‭ ‬نهادهای‭ ‬خودسری‭ ‬می‌دانند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬کاربرد‭ ‬هیچ‭ ‬فرصت‭ ‬و‭ ‬امکان‭ ‬برای‭ ‬حفظ‭ ‬قدرت،‭ ‬بقا‭ ‬و‭ ‬امنیت‭ ‬خویش‭ ‬دریغ‭ ‬نمی‌کنند‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬منظر،‭ ‬رویارویی‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‭ ‬و‭ ‬قدرت‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ظهور‭ ‬همیشه‭ ‬محتمل‭ ‬است‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬اگر‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‭ ‬توانایی‭ ‬تشخیص‭ ‬و‭ ‬مهار‭ ‬به‭ ‬موقعِ‭ ‬قدرتِ‭ ‬نوظهور‭ ‬را‭ ‬نداشته‭ ‬باشد،‭ ‬باید‭  ‬خویشتن‭ ‬را‭ ‬پذیرای‭ ‬جابه‌جایی‌های‭ ‬کلان‭ ‬در‭ ‬محراق‭ ‬قدرت‭ ‬بین‌الملل‭ ‬سازد‭. ‬پس‭ ‬از‭ ‬سقوط‭ ‬اتحاد‭ ‬شوروی،‭ ‬سیاست‌گذاران‭ ‬امریکا‭ ‬غلبه‭ ‬بی‌سابقه‭ ‬اقتصاد‭ ‬سرمایه‌داری‭ ‬و‭ ‬فرهنگ‭ ‬دموکراسی‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬را‭ ‬نمودار‭ ‬جهان‌شمول‭ ‬بودن‭ ‬ارزش‭ ‬و‭ ‬اقتدار‭ ‬امریکا‭ ‬تلقی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬لحاظ‭ ‬کمتر‭ ‬دلواپس‭ ‬ظهور‭ ‬ابرقدرت‌های‭ ‬احتمالی‭ ‬بودند‭. ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬ظهور‭ ‬اقتصادیِ‭ ‬چین‭ ‬محاسبات‭ ‬دستگاه‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬را‭ ‬دگرگون‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬هرچند‭ ‬هنوز‭ ‬امریکا‭ ‬و‭ ‬موتلفین‭ ‬آن‭ ‬بر‭ ‬اضلاع‭ ‬نظامی،‭ ‬فکری‭ ‬و‭ ‬صنعتیِ‭ ‬قدرت‭ ‬بین‌الملل‭ ‬مسلط‭ ‬اند،‭ ‬اما‭ ‬غلبه‭ ‬آرام‭ ‬و‭ ‬خزنده‭ ‬چین‭ ‬بر‭ ‬ضلع‭ ‬اقتصادی‭-‬مالیِ‭ ‬قدرت‭ ‬بین‌الملل،‭ ‬امریکایی‌ها‭ ‬را‭ ‬نگران‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬اندیشمندان‭ ‬ریالیست،‭ ‬برخورد‭ ‬امریکا‭ ‬به‭ ‬حیث‭ ‬ابرقدرت‭ ‬موجود‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬چین‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬ابرقدرت‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬ظهور‭ ‬حتمی‭ ‬می‌دانند‭. ‬طبق‭ ‬این‭ ‬دیدگاه،‭ ‬ابرقدرت‌ها‭ ‬نه‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬فرسایش‭ ‬درونی،‭ ‬که‭ ‬بالاثر‭ ‬ظهور‭ ‬قدرت‭ ‬جاگزین‭ ‬افول‭ ‬می‌کنند‭. ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل،‭ ‬میرشایمر‭ ‬تأکید‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬ترامپ‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬مهندسی‭ ‬امور‭ ‬داخلیِ‭ ‬دولت‌ها‭ ‬و‭ ‬صرف‭ ‬انرژی‭ ‬روی‭ ‬گلوبالیزاسیونِ‭ ‬بازار،‭ ‬بر‭ ‬حفظ‭ ‬توازن‭ ‬قوا‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬منطقه‭ ‬حیاتی‭ (‬اروپا،‭ ‬شرق‭ ‬دور‭ ‬و‭ ‬خلیج‭ ‬فارس‭) ‬تمرکز‭ ‬کند‭. ‬اروپا‭ ‬و‭ ‬شرق‭ ‬دور‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬مراکز‭ ‬کلیدی‭ ‬ثروتِ‭ ‬جهان‭ ‬مدرن‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬قدیم‌الایام‭ ‬محلِ‭ ‬مواجهه‭ ‬قدرت‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬دنیا‭ ‬بوده،‭ ‬اهمیت‭ ‬دارد‭. ‬حوزه‭ ‬خلیج‭ ‬فارس‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬این‌که‭ ‬حدود‭ ‬سی‭ ‬درصد‭ ‬نفت‭ ‬دنیا‭ ‬را‭ ‬تولید‭ ‬می‌کند‭ ‬برای‭ ‬امریکا‭ ‬اهمیت‭ ‬استراتژیک‭ ‬دارد‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬امریکا‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬منطقه‭ ‬از‭ ‬ظهور‭ ‬هژمون‌های‭ ‬منطقه‌ای‭ ‬جلوگیری‭ ‬کند‭. ‬به‭ ‬باور‭ ‬میرشایمر،‭ ‬هیچ‭ ‬دولتی‭ ‬در‭ ‬آینده‭ ‬قابل‭ ‬پیش‌بینی،‭ ‬به‭ ‬اندازه‭ ‬کافی‭ ‬قوی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬اروپا‭ ‬و‭ ‬خلیج‭ ‬فارس‭ ‬را‭ ‬تحت‭ ‬سلطه‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬بیاورد‭. ‬این‭ ‬بدان‭ ‬معنا‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬امریکا‭ ‬باید‭ ‬اکثر‭ ‬نیروی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬منطقه‭ ‬خارج‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬محاصره‭ ‬چین‭ ‬در‭ ‬حوزه‭ ‬شرق‭ ‬دور،‭ ‬آسیای‭ ‬جنوب‭ ‬شرقی‭ ‬و‭ ‬اقیانوسیه‭ ‬مستقر‭ ‬سازد‭. ‬امریکا‭ ‬هم‌چنان‭ ‬باید‭ ‬بکوشد‭ ‬روابط‭ ‬خود‭ ‬با‭ ‬روسیه‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬تهدید‭ ‬جدی‭ ‬به‭ ‬منافع‌اش‭ ‬نیست‭ ‬بهبود‭ ‬بخشد‭. ‬زیرا‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬کشور‭ ‬–‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬این‌که‭ ‬چین‭ ‬رقیب‭ ‬منطقوی‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬رقیب‭ ‬بین‌المللی‭ ‬امریکا‭ ‬است‭ ‬–‭ ‬به‭ ‬همکاریِ‭ ‬متقابل‭ ‬برای‭ ‬مهار‭ ‬چین‭ ‬نیازمند‌اند‭. ‬میرشایمر‭ ‬باور‭ ‬دارد،‭ ‬که‭ ‬چرخش‭ ‬واقع‌گرایانه‭ ‬امریکا‭ ‬برای‭ ‬مهار‭ ‬چین‭ ‬همسایه‌گان‭ ‬چین‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬هند،‭ ‬جاپان،‭ ‬سنگاپور،‭ ‬کوریای‭ ‬جنوبی،‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬ویتنام‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬ایالات‭ ‬متحده‭ ‬قرار‭ ‬خواهد‭ ‬داد‭.‬

موقعیت‭ ‬افغانستان

چرخش‭ ‬سیاست‭ ‬خارجی‭ ‬امریکا‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬رویارویی‌های‭ ‬کلان‭ ‬و‭ ‬تمرکز‭ ‬بر‭ ‬مهار‭ ‬چین،‭ ‬منطقه‭ ‬ما‭ (‬جنوب‭ ‬آسیا‭ ‬و‭ ‬آسیای‭ ‬میانه‭) ‬را‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬متأثر‭ ‬ساخته‭ ‬و‭ ‬ایتلاف‌های‭ ‬جدیدی‭ ‬منطقه‌ای‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬اطراف‭ ‬دو‭ ‬محور‭ ‬عمده‭ (‬چین‭ ‬و‭ ‬امریکا‭)  ‬شکل‭ ‬خواهد‭ ‬داد‭. ‬طوری‭ ‬که‭ ‬قبلاً‭ ‬اشاره‭ ‬شد،‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬یک‭ ‬ایتلاف‭ ‬بزرگ‭ ‬بر‭ ‬امریکا‭-‬هند‭-‬روسیه‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬ایتلاف‭ ‬چین‭-‬پاکستان‭-‬ایران‭ ‬دور‭ ‬از‭ ‬احتمال‭ ‬نیست‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬تعامل،‭ ‬پاکستان‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬هم‌پیمان‭ ‬استراتژیک‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬دشمن‭ ‬هند،‭ ‬ناخواسته‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬امریکا‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬برای‭ ‬پاکستان‭ ‬بریدن‭ ‬از‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬پیوستن‭ ‬به‭ ‬اتحادی‭ ‬که‭ ‬یک‭ ‬ضلع‭ ‬آن‭ ‬هند‭ ‬باشد‭ ‬ناممکن‭ ‬است‭. ‬دشمنی‭ ‬با‭ ‬هند‭ ‬و‭ ‬اتحاد‭ ‬با‭ ‬چین‭ ‬از‭ ‬پایه‌های‭ ‬اصلیِ‭ ‬فرهنگ‭ ‬استراتژیک‭ ‬پاکستان‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬لحاظ‭ ‬پاکستان‭ ‬در‭ ‬نظم‭ ‬جدید‭ ‬منطقوی‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬ایتلافی‭ ‬قرار‭ ‬خواهد‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬امریکا‭ ‬در‭ ‬راس‭ ‬آن‭ ‬است‭. ‬یگانه‭ ‬برگ‭ ‬برنده‭ ‬پاکستان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬بازی‭ ‬کنترل‌اش‭ ‬بر‭ ‬اسلام‌گرایی‭ ‬افراطی‭ ‬است،‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬چرخش‭ ‬سیاست‭ ‬بین‌الملل‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬رویارویی‌های‭ ‬کلان،‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬مسایل‭ ‬درجه‭ ‬دو‭ ‬تقلیل‭ ‬می‌یابد‭. ‬حالا،‭ ‬سوال‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬شکل‌گیریِ‭ ‬نظم‭ ‬جدید،‭ ‬افغانستان‭ ‬چه‭ ‬موقعیتی‭ ‬خواهد‭ ‬داشت‭. ‬در‭ ‬سطح‭ ‬منطقه،‭ ‬افغانستانِ‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬طالبان،‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬دور‭ ‬و‭ ‬نزدیک‭ ‬شدن‌های‭ ‬مقطعی‭ ‬با‭ ‬پاکستان،‭ ‬به‭ ‬گونه‭ ‬متواتر‭ ‬سیاست‭ ‬همسو‭ ‬با‭ ‬هند‭ ‬داشته‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬سطح‭ ‬بین‌المللی‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬ناشفاف‭ ‬بودن‭ ‬سیاست‭ ‬خارجیِ‭ ‬چین‭ ‬در‭ ‬افغانستان‭  ‬و‭ ‬وابستگی‭ ‬اقتصادی‭ ‬به‭ ‬امریکا،‭ ‬افغانستان‭ ‬بیشتر‭ ‬به‭ ‬امریکا‭ ‬نزدیک‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬بنا‭ ‬بر‭ ‬این،‭ ‬ابهام‭ ‬رابطه‭ ‬افغانستان‭ ‬و‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬برخورد‭ ‬نخوت‌آمیز‭ ‬پاکستان‭ ‬با‭ ‬افغانستان،‭ ‬رابطه‭ ‬افغانستان‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬کشور‭ ‬را‭ ‬ناهموار‭ ‬ساخته‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬جانب‭ ‬دیگر،‭ ‬علی‌رغم‭ ‬نزدیکی‭ ‬اخیر‭ ‬روسیه‭ ‬با‭ ‬طالبان‭ ‬که‭ ‬اصولا‭ ‬یک‭ ‬حرکت‭ ‬تاکتیکی‭ ‬و‭ ‬زودگذر‭ ‬است،‭ ‬دولت‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬و‭ ‬نیم‭ ‬دهه‭ ‬اخیر‭ ‬مشکل‭ ‬جدی‌ای‭ ‬با‭ ‬مسکو‭ ‬نداشته‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬درحالی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬روس‌ها‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬ظهور‭ ‬اقتصادیِ‭ ‬رقیب‭ ‬منطقوی‭ ‬خویش،‭ ‬چین،‭ ‬نگران‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬تلاش‭ ‬مهار‭ ‬آن‭ ‬اند‭. ‬تعیین‭ ‬موقعیت‭ ‬در‭ ‬نظم‭ ‬جدید‭ ‬منطقوی‭ ‬و‭ ‬بین‌المللی‭ ‬قابلیت‭ ‬دستگاه‭ ‬سیاست‭ ‬خارجی‭ ‬افغانستان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬جدی‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬می‌کشد‭. ‬با‭ ‬وجودی‭ ‬که‭ ‬تمایل‭ ‬افغانستان‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬ایتلافِ‭ ‬تحت‭ ‬رهبریِ‭ ‬چین‭ ‬زیاد‭ ‬محتمل‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬نمی‌رسد،‭ ‬اما‭ ‬موضع‌گیری‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬چین‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬همسایه‌گی‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬کشور،‭ ‬و‭ ‬محدودیت‭ ‬توانایی‌های‭ ‬داخلیِ‌اش،‭ ‬کم‌هزینه‭ ‬نخواهد‭ ‬بود‭. ‬ارزشِ‭ ‬واردشدن‭ ‬افغانستان‭ ‬به‭ ‬هر‭ ‬ایتلاف‭ ‬منطقویِ‭ ‬متخاصم‭ ‬معادلِ‭ ‬ضمانتِ‭ ‬دفاع‭ ‬استراتژیکِ‭ ‬دولت‌های‭ ‬همسو‭ ‬از‭ ‬افغانستان‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬افغانستان‭ ‬وارد‭ ‬ایتلاف‭ ‬احتمالیِ‭ ‬امریکا‭-‬روسیه‭-‬هند‭ ‬شود،‭ ‬این‭ ‬کشور‌ها‭ ‬باید‭ ‬بپذیرند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬صورت‭ ‬تهاجم‭ ‬نظامیِ‭ ‬چین‭ ‬یا‭ ‬پاکستان‭ ‬بر‭ ‬افغانستان،‭ ‬از‭ ‬افغانستان‭ ‬دفاع‭ ‬نظامی‭ ‬کنند‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬افغانستان‭ ‬نیاز‭ ‬دارد‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬فرصت‭ ‬به‭ ‬قاعده‌مند‌سازیِ‭ ‬درازمدت‭ ‬رابطه‌اش‭ ‬با‭ ‬دولت‌های‭ ‬موتلف‭ ‬پرداخته‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬تغییر‭ ‬سرشت‭ ‬مناسبات‭ ‬خود‭ ‬با‭ ‬موتلفین‭ ‬بالقوه‭ ‬خود‭ ‬از‭ ‬دیپلوماسی‭ ‬روزمره،‭ ‬به‭ ‬سنت‭ ‬سیاسی‭ ‬تمرکز‭ ‬کند‭.  ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر،‭ ‬نقش‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬منطقوی،‭ ‬نقش‭ ‬درجه‭ ‬دو‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬حدودی‭ ‬نیابتی‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬که‭ ‬دولت‌های‭ ‬منطقه‭ ‬افغانستان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬هم‌دیگر‭ ‬تعریف‭ ‬می‌کنند‭ ‬نه‭ ‬به‭ ‬حیث‭ ‬یک‭ ‬واحد‭ ‬موثرِ‭ ‬سیاست‭ ‬منطقوی‭. ‬مثلاً‭ ‬موقف‭ ‬و‭ ‬اهمیت‭ ‬افغانستان‭ ‬برای‭ ‬هند‭ ‬بیشتر‭ ‬در‭ ‬چارچوب‭ ‬مناسبات‭ ‬سیاسیِ‭ ‬هند‭ ‬با‭ ‬پاکستان‭ ‬تعریف‭ ‬می‌شود،‭ ‬نه‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬یک‭ ‬رابطه‭ ‬دو‭ ‬جانبه‭ ‬بین‭ ‬دو‭ ‬دولت‭ ‬مستقل‭. ‬دلیل‭ ‬اصلیِ‭ ‬به‭ ‬حاشیه‭ ‬رفتن‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬منطقوی،‭ ‬فرو‭ ‬رفتن‭ ‬افغانستان‭ ‬به‭ ‬کام‭ ‬جنگ‭ ‬داخلی‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬نود‭ ‬میلادی‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬مجرد‭ ‬پایان‭ ‬جنگ‭ ‬سرد‭ ‬و‭ ‬آغاز‭ ‬جنگ‭ ‬داخلی‭ ‬در‭ ‬افغانستان،‭ ‬این‭ ‬کشور‭ ‬نتوانست‭ ‬در‭ ‬نظم‭ ‬منطقوی‭ ‬جدید‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬بازیگر‭ ‬مستقل‭ ‬و‭ ‬مؤثر‭ ‬عرض‭ ‬وجود‭ ‬کند‭. ‬دولت‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره‭ ‬به‭ ‬گروه‌های‭ ‬متخاصمی‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬کدام‭ ‬به‭ ‬نیابتِ‭ ‬یک‭ ‬دولت‭ ‬منطقه‭ ‬می‌جنگیدند‭ ‬تقسیم‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬از‭ ‬کانون‭ ‬سیاست‌های‭ ‬منطقوی‭ ‬به‭ ‬حاشیه‭ ‬رانده‭ ‬شد‭. ‬افغانستان‭ ‬تا‭ ‬امروز‭ ‬از‭ ‬زیر‭ ‬بار‭ ‬این‭ ‬تقلیل‌یافته‌گی‭ ‬بیرون‭ ‬نشده‭ ‬و‭ ‬هنوز‭ ‬نتوانسته‭ ‬نقش‭ ‬یک‭ ‬دولت‭ ‬مؤثر‭ ‬در‭ ‬سیاست‌های‭ ‬منطقوی‭ ‬را‭ ‬بازیابد‭. ‬موضع‌گیری‭ ‬هوشیارانه‭ ‬در‭ ‬لحظات‭ ‬تعیین‭ ‬کننده‭ ‬سیاست‭ ‬بین‌الملل‭ ‬که‭ ‬عمدتاً‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬چرخش‌های‭ ‬کلان‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬قدرت‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬است‭ ‬ممکن‭ ‬این‭ ‬کاستی‭ ‬را‭ ‬جبران‭ ‬کند‭.‬

اشتراک گذاري با دوستان :