جــای خـــالی محیط زیست در ادبیات امروز افغـــانستان

- لیمه آفشید

محیط‭ ‬زیست‭ ‬زمینه‭ ‬زندگی‭ ‬است،‭ ‬زمینه‌ای‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬ورود‭ ‬انسان‭ ‬به‭ ‬دنیای‭ ‬مدرن‭ ‬تنگ‌تر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬خطر‌های‭ ‬جدی‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬با‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬انسان‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬از‭ ‬اهمیت‭ ‬نگهداری‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬آگاه‭ ‬است،‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بیشتر‭ ‬کشور‌های‭ ‬جهان،‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬کشور‌های‭ ‬توسعه‌یافته‭ ‬فرهنگ‭ ‬حفاظت‭ ‬از‭ ‬محیظ‭ ‬زیست‭ ‬به‌گونه‭ ‬وسیع‭ ‬در‭ ‬زندگی‭ ‬اجتماعی‭ ‬مردم‭ ‬نفوذ‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬است،‭ ‬ولی‭ ‬مردمان‭ ‬کشور‌های‭ ‬روبه‭ ‬انکشاف‭ ‬هنوز‭ ‬آن‭ ‬طور‭ ‬که‭ ‬باید،‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬پدیده‭ ‬و‭ ‬خطرهایی‭ ‬که‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬تهدید‭ ‬می‌کند،‭ ‬توجه‭ ‬ندارند‭. ‬بحث‭ ‬حفاظت‭ ‬از‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬کشور‌ها‭ ‬همیشه‭ ‬در‭ ‬حاشیه‌ی‭ ‬سیاست‭ ‬دولت‌ها‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬دایره‌ی‭ ‬توجه‭ ‬مردم‭ ‬دور‭ ‬رانده‭ ‬می‌شود‭. ‬هرچند‭ ‬همیشه‭ ‬گروه‌هایی‭ ‬استند‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حد‭ ‬توانایی‌شان‭ ‬کار‌هایی‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬انجام‭  ‬می‌دهند‭ ‬ولی‭ ‬همان‌گونه‭ ‬که‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬جای‭ ‬زندگی‭ ‬همگان‭ ‬است،‭ ‬حفاظت‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬نیز‭ ‬مسوولیتی‭ ‬همگانی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬کار‭ ‬چند‭ ‬نفر‭ ‬محدود،‭ ‬این‭ ‬مسوولیت‭ ‬از‭ ‬دوش‭ ‬دیگران‭ ‬ساقط‭ ‬نمی‌شود‭.‬

برای‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬بحران‌های‭ ‬محیط‭ ‬زیستی،‭ ‬جهان‭ ‬راه‌های‭ ‬زیادی‭ ‬را‭ ‬امتحان‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬یکی‭ ‬از‭ ‬راه‌های‭ ‬موثر‭ ‬و‭ ‬مفید‭ ‬هنر‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬است‭. ‬هنر،‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬ادبیات‭ ‬قادر‭ ‬است‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬بلایی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬ما‭ ‬می‌آید،‭ ‬آگاه‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬قدرتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بیان‭ ‬و‭ ‬تاثیر‌گذاری‭ ‬دارد،‭ ‬هضم‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬مردم‭ ‬آسان‭ ‬کند‭.‬

در‭ ‬ادبیات‭ ‬جهان‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬بخش‌های‭ ‬مهم،‭ ‬نگاه‭ ‬ویژه‭ ‬به‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬و‭ ‬حفاظت‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬می‌باشد‭. ‬بخش‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬ادبیات‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬کشور‌های‭ ‬توسعه‌یافته‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬اختصاص‭ ‬یافته‭ ‬است‭. ‬‮«‬زبان‭ ‬انگلیسی،‭ ‬زبان‭ ‬مشترک‭ ‬علوم‭ ‬مختلف‭ ‬و‭ ‬ملت‌های‭ ‬گوناگون‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬ارتباط‭ ‬با‭ ‬یک‌دیگر‭ ‬و‭ ‬انتقال‭ ‬تجارب‭ ‬مورد‭ ‬نظر‭ ‬خویش‭ ‬می‌پردازند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬بهره‌گیری‭ ‬از‭ ‬آن،‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬ارتقای‭ ‬وضعیت‭ ‬خود‭ ‬و‭ ‬جامعه‌شان‭ ‬همت‭ ‬می‌گمارند‭. ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬محیطی‭ ‬نگرش‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬نشان‭ ‬دادن‭ ‬اهمیت‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬و‭ ‬حفاظت‭ ‬آن‭ ‬و‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬تخریب‭ ‬و‭ ‬آلودگی‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬می‌باشد‭. ‬این‭ ‬مقوله‭ ‬می‌تواند‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬نشر‭ ‬داستان‌های‭ ‬کودکان،‌‭ ‬جوانان‭ ‬و‭ ‬بزرگ‌سالان،‌‭ ‬چاپ‭ ‬رمان‌های‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬کوتاه‭ ‬با‭ ‬تم‭ ‬اصلی‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬عناصر‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ (‬هم‌چون‭ ‬دریا،‭ ‬هوا،‭ ‬آفتاب،‭ ‬جنگل،‭ ‬جانوران‭ ‬و‭ …)‬،‭ ‬شعرهای‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬نوشتن‭ ‬مقالات‭ ‬عامه‌پسند‭ ‬در‭ ‬مجلات‭ ‬و‭ ‬روزنامه‌های‭ ‬کثیرالانتشار‭ ‬انجام‭ ‬پذیرد‭. ‬ادبیات‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬انگلیسی‭ ‬زبان‭ ‬هم‌چون‭ ‬آمریکا،‭ ‬کانادا،‭ ‬انگلیس‭ ‬و‭ ‬استرالیا‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬بخش‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬ادبیات‭ ‬روز‭ ‬مطرح‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬گنجینه‭ ‬کاملی‭ ‬از‭ ‬مقوله‌های‭ ‬ادبیات‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬در‭ ‬فرهنگ‭ ‬این‭ ‬کشورها‭ ‬قابل‭ ‬دسترسی‭ ‬می‌باشد‭.‬‮»‬

در‭ ‬ادبیات‭ ‬کهن‭ ‬و‭ ‬کلاسیک‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬دری‭ ‬نیز‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬و‭ ‬طبیعت‭ ‬جایگاه‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬بیت‌های‭ ‬بی‌نظیری‭ ‬در‭ ‬وصف‭ ‬پدیده‌های‭ ‬زیست‭ ‬محیطی‭ ‬سروده‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬هرچند‭ ‬این‭ ‬شاعران‭ ‬و‭ ‬نویسندگان‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬چه‭ ‬امروز‭ ‬و‭ ‬فردا‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬آمده‭ ‬و‭ ‬می‌آید‭ ‬آگاه‭ ‬نبوده‌اند‭. ‬آنان‭ ‬چیزی‭ ‬از‭ ‬گسستگی‭ ‬لایه‭ ‬اوزون‭ ‬یا‭ ‬تغییر‭ ‬اقلیم‭ ‬نمی‌دانستند‭ ‬و‭ ‬گرمایش‭ ‬جهانی‭ ‬و‭ ‬فرسایش‭ ‬خاک‭ ‬برای‭ ‬شان‭ ‬مفهومی‭ ‬دور‭ ‬از‭ ‬تصور‭ ‬بود‭. ‬اما‭ ‬نگاه‭ ‬این‭ ‬نویسندگان‭ ‬خردمند‭ ‬به‭ ‬طبیعت‭ ‬همواره‭ ‬نگاهی‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬قداست‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬طبیعت‭ ‬را‭ ‬موجودیتی‭ ‬با‭ ‬شعور‭ ‬می‌دانسته‭ ‬اند‭. ‬سعدی‭ ‬می‌گوید‭:‬

تسبیح‌گوی‭ ‬او‭ ‬نه‭ ‬بنی‭ ‬آدمند‭ ‬و‭ ‬بس

هر‭ ‬بلبلی‭ ‬که‭ ‬زمزمه‭ ‬بر‭ ‬شاخسار‭ ‬کرد‭!‬

‭ ‬اما‭ ‬انسان‭ ‬مدرن‭ ‬در‭ ‬مدت‭ ‬زمان‭ ‬نه‭ ‬چندان‭ ‬طولانی‭ ‬و‭ ‬طی‭ ‬چند‭ ‬قرن‭ ‬محیط‭ ‬و‭ ‬منابعی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬میلیون‌ها‭ ‬سال‭ ‬شکل‭ ‬گرفته‭ ‬بود،‭ ‬بی‌باکانه‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬نابودی‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬بحران‌های‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬بخش‭ ‬بزرگی‭ ‬از‭ ‬نگرانی‌های‭ ‬انسانِ‭ ‬این‭ ‬عصر‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬اختصاص‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬‮«‬احساس‭ ‬خطر‭ ‬از‭ ‬بحران‌های‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬و‭ ‬دستکاری‌های‭ ‬ژنتیک‭ ‬و‭ ‬امثال‭ ‬آن‭ ‬بخش‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬ژانر‭ ‬وحشت‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬و‭ ‬سینمای‭ ‬امروز‭ ‬دنیا‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آورده‭ ‬است‭. ‬تصورات‭ ‬و‭ ‬نگرانی‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬داستان‌ها‭ ‬و‭ ‬فلم‌های‭ ‬سینمایی‭ ‬دنیای‭ ‬امروز‭ ‬به‭ ‬وفور‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬می‌خورد،‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬کابوس‌هایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬بشر‭ ‬امروز‭ ‬هراسناکانه‭ ‬در‭ ‬بیداری‭ ‬خویش‭ ‬می‌بیند‭.‬‮»‬

‮«‬سیر‭ ‬حوادث‭ ‬دنیای‭ ‬امروز‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬بشر‭ ‬در‭ ‬مهار‭ ‬مشکلات‭ ‬زیست‭ ‬محیطی‭ ‬هر‭ ‬روز‭ ‬ناتوان‌تر‭ ‬می‌شود‭. ‬تداوم‭ ‬این‭ ‬بحران‌ها‭ ‬و‭ ‬گره‌خوردن‭ ‬آن‌ها‭ ‬با‭ ‬آشوب‌ها‭ ‬و‭ ‬نا‭ ‬به‭ ‬‌هنجاری‌های‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬اخلاقی‭ ‬یقینا‭ ‬به‭ ‬زودی‭ ‬خرد‭ ‬جمعی‭ ‬بشر‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نقطه‌ای‭ ‬می‌رساند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬ناگزیر،‭ ‬دل‭ ‬از‭ ‬مدعیان‭ ‬و‭ ‬پیغمبران‭ ‬سرشکسته‭ ‬دنیای‭ ‬امروز‭ ‬برگیرد‭ ‬و‭ ‬منتظر‭ ‬شود‭ ‬که‭ ‬دستی‭ ‬از‭ ‬غیب‭ ‬برون‭ ‬آید‭ ‬و‭ ‬کاری‭ ‬بکند‭!‬‮»‬

در‭ ‬شعر‭ ‬سنتی‭ ‬فارسی‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬در‭ ‬شعر‭ ‬سبک‭ ‬خراسانی‭ ‬طبیعت‭ ‬جایگاهی‭ ‬والا‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬شعر‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬شاعران‭ ‬این‭ ‬دوره،‭ ‬هم‭ ‬چون‭ ‬منوچهری،‭ ‬با‭ ‬نام‭ ‬گل‌ها‭ ‬و‭ ‬پرندگانی‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬رو‭ ‬می‌شویم‭ ‬که‭ ‬امروزه‭ ‬برای‭ ‬ما‭ ‬آشنا‭ ‬نیستند‭. ‬متاسفانه‭ ‬رابطه‭ ‬نسل‭ ‬ما‭ ‬با‭ ‬طبیعت‭ ‬به‭ ‬حداقل‭ ‬خود‭ ‬رسیده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬کودکان‭ ‬ما‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬بسا‭ ‬خود‭ ‬ما‭ ‬اغلب‭ ‬از‭ ‬طبیعت،‭ ‬تصویری‭ ‬غیرشفاف‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬داریم‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬پس‭ ‬شیشه‌ای‭ ‬تلویزیون‭ ‬به‭ ‬ما‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهند‭! ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬ادبیات‭ ‬فارسی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬شوخی‭ ‬و‭ ‬جدی‭ ‬‮«‬ادبیات‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬بلبل‮»‬‭ ‬می‌خوانند،‭ ‬کم‌تر‭ ‬دانشجوی‭ ‬ادبیاتی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬انواع‭ ‬بلبل‭ ‬و‭ ‬آوازها‭ ‬و‭ ‬ناله‌های‭ ‬مختلف‭ ‬این‭ ‬پرنده‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬فصول‭ ‬و‭ ‬شرایط‭ ‬مختلف‭ ‬بشناسد‭. ‬در‭ ‬شعر‭ ‬شاعران‭ ‬سبک‭ ‬عراقی‭ ‬و‭ ‬هندی‭ ‬نیز‭ ‬طبیعت‭ ‬چون‭ ‬رنگین‌کمانی‭ ‬زیبا‭ ‬سایه‭ ‬گسترده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬ابیات‭ ‬سرایندگان‭ ‬و‭ ‬سخنوران‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬اغلب‭ ‬تصاویر‭ ‬و‭ ‬تابلوهایی‭ ‬بدیع‭ ‬از‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬را‭ ‬فراروی‭ ‬نگاه‭ ‬ما‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد‭.‬

از‭ ‬نگاه‭ ‬شاعری‭ ‬چون‭ ‬حافظ‭ ‬‮«‬گل‭ ‬عزیز‭ ‬است‮»‬‭ ‬و‭ ‬باید‭ ‬صحبت‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬غنیمت‭ ‬شمرد‭. ‬شاعری‭ ‬دیگر‭ ‬گل‌فروش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬زیبایی‭ ‬نصیحت‭ ‬می‌کند‭:‬

ای‭ ‬گل‌فروش‭ ‬گل‭ ‬چه‭ ‬فروشی‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬سیم

وز‭ ‬گل‭ ‬عزیز‌تر‭ ‬چه‭ ‬ستانی‭ ‬به‭ ‬سیم‭ ‬گل‭!‬؟‮»‬

در‭ ‬شعر‭ ‬سهراب‭ ‬سپهری‭ ‬هم‌چنان‭ ‬طبیعت‭ ‬و‭ ‬پدیده‌های‭ ‬طبیعی‭ ‬خوش‭ ‬می‌درخشند،‭ ‬سهراب‭ ‬زندگی‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬پدیده‌ها‭ ‬می‌سراید‭ ‬و‭ ‬باور‭ ‬دارد‭: ‬‮«‬تا‭ ‬شقایق‭ ‬هست‭ ‬زندگی‭ ‬باید‭ ‬کرد‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬با‭ ‬زیبایی‭ ‬تمام‭ ‬از‭ ‬قانونی‭ ‬حرف‭ ‬می‌زند‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬طبیعت‭ ‬حاکم‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬طبق‭ ‬آن‭ ‬هر‭ ‬موجودی‭ ‬سهم‭ ‬مشخص‭ ‬خودش‭ ‬در‭ ‬نگهداری‭ ‬توازن‭ ‬طبیعت‭ ‬دارد‭:‬

و‭ ‬نخواهیم‭ ‬مگس‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬انگشت‭ ‬طبیعت‭ ‬بپرد

و‭ ‬نخواهیم‭ ‬پلنگ‭ ‬از‭ ‬در‭ ‬خلقت‭ ‬برود‭ ‬بیرون

و‭ ‬بدانیم‭ ‬اگر‭ ‬کرم‭ ‬نبود،‭ ‬زندگی‭ ‬چیزی‭ ‬کم‭ ‬داشت

و‭ ‬اگر‭ ‬خنج‭ ‬نبود،‭ ‬لطمه‭ ‬می‌خورد‭ ‬به‭ ‬قانون‭ ‬درخت

و‭ ‬اگر‭ ‬مرگ‭ ‬نبود،‭ ‬دست‭ ‬ما‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬چیزی‭ ‬می‌گشت

در‭ ‬کنار‭ ‬شعر،‭ ‬ادبیات‭ ‬داستانی‭ ‬فارسی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬نوشتن‭ ‬پیرامون‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬بی‌بهره‭ ‬نمانده‭ ‬است‭. ‬هوشنگ‭ ‬گلشیری،‭ ‬داستان‌نویس‭ ‬خوب‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬دری‭ ‬اهل‭ ‬ایران،‭ ‬داستان‭ ‬کوتاهی‭ ‬با‭ ‬عنوان‭ ‬‮«‬پرنده‭ ‬فقط‭ ‬یک‭ ‬پرنده‭ ‬بود‮»‬‭ ‬نوشته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬شهری‭ ‬حرف‭ ‬می‌زند‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬صنعتی‭ ‬شدن،‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کشتن‭ ‬می‌دهد‭. ‬اول‭ ‬آسمان‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬می‌گیرد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جایش‭ ‬آسمان‭ ‬فلزی‭ ‬می‌گذارد‭ ‬وخورشیدش‭ ‬هم‭ ‬نیروی‭ ‬برق‭ ‬قوی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬جا‭ ‬را‭ ‬روشن‭ ‬می‌کند‭. ‬بعد‭ ‬نوبت‭ ‬درخت‌ها‭ ‬است‭ ‬بعد‭ ‬پرنده‌ها‭ ‬و‭ ‬حتا‭ ‬سگ‌ها‭ ‬و‭ ‬گربه‭ ‬ها‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬خارج‭ ‬می‌کنند‭ ‬و‭ ‬شهر‭ ‬لم‭ ‬یزرع‭ ‬می‌شود‭ ‬هیچ‭ ‬گیاهی‭ ‬نمی‌روید‭. ‬شهر‭ ‬دیگر‭ ‬فصل‭ ‬ندارد‭. ‬روز‭ ‬وشب‭ ‬ندارد‭. ‬به‭ ‬جای‭ ‬هرچه‭ ‬در‭ ‬طبیعت‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬مشابه‭ ‬فلزی‌اش‭ ‬را‭ ‬می‌گزارند‭. ‬در‭ ‬جایی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬داستان‭ ‬آمده‭ ‬است‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬آن‌جا‭ ‬بودی‭ ‬می‌دیدی‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬طور‭ ‬یکی‭ ‬یکی‭ ‬مردم‭ ‬با‭ ‬بیل‭ ‬و‭ ‬کلنگ‭ ‬و‭ ‬ارّه‭ ‬و‭ ‬مته‭ ‬افتاده‭ ‬اند‭ ‬به‭ ‬جان‭ ‬چنارهایی‭ ‬که‭ ‬سال‌های‭ ‬سال‭ ‬بهارها‭ ‬سبز‭ ‬می‭ ‬شدند‭ ‬و‭ ‬پاییزها‭ ‬برگ‌هاشان‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬مثل‭ ‬پنجه‭ ‬سر‭ ‬گلدسته‌ها‭ ‬بود‭ ‬ولو‭ ‬می‌کردند‭ ‬توی‭ ‬خیابان‌ها‭. ‬و‭ ‬یا‭ ‬صف‭ ‬دراز‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬می‌دیدی‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬طور‭ ‬درخت‌ها‭ ‬را‭ ‬کول‭ ‬کرده‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬دروازه‌های‭ ‬شهر‭ ‬می‭ ‬بردند‭ ‬بیرون‭. ‬و‭ ‬بچه‌ها‭ ‬و‭ ‬پیر‭ ‬زن‌ها‭ ‬هم‭ ‬گلدان‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬و‭ ‬کوچک‭ ‬نرگس‭ ‬و‭ ‬یاس‭ ‬را‭ ‬می‌ریختند‭ ‬توی‭ ‬گودال‌های‭ ‬بیرون‭ ‬شهر‭.‬

بعد‭ ‬هم‭ ‬حکم‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬حالا‭ ‬نوبت‭ ‬پرنده‌ها‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬ماهی‌ها‭ ‬و‭ ‬مرغ‌ها‭ ‬و‭ ‬سگ‌ها‭ ‬و‭ ‬گربه‌ها‭. ‬و‭ ‬یک‭ ‬هفته‭ ‬تمام‭ ‬ده‭ ‬بیست‭ ‬تا‭ ‬ماشین‭ ‬باربری‭ ‬راه‭ ‬افتادند‭ ‬دور‭ ‬شهر‭ ‬هر‭ ‬کدام‭ ‬با‭ ‬دو‭ ‬تا‭ ‬مرد‭ ‬کت‭ ‬و‭ ‬کلفت‭ ‬که‭ ‬قفس‭ ‬قناری‌ها‭ ‬و‭ ‬بلبل‌ها‭ ‬و‭ ‬ظرف‌های‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬ماهی‭ ‬را‭ ‬می‌گرفتند‭ ‬و‭ ‬مثل‭ ‬سیب‭ ‬زمینی‭ ‬می‌ریختند‭ ‬روی‭ ‬هم‭. ‬یا‭ ‬کتونه‌های‭ ‬مرغ‌ها‭ ‬و‭ ‬کبوترها‭ ‬را‭ ‬بار‭ ‬می‌کردند‭ ‬و‭ ‬سگ‌ها‭ ‬و‭ ‬گربه‌ها‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬توی‭ ‬کیسه‌گونی‭ ‬کرده‭ ‬بودند‭ ‬روی‭ ‬هم‭ ‬می‌چیدند‭. ‬و‭ ‬یک‭ ‬ماه‭ ‬نگذشت‭ ‬که‭ ‬دیگر‭ ‬توی‭ ‬همه‌‌ی‭ ‬شهر‭ ‬علی‭ ‬آباد‭ ‬یک‭ ‬وجب‭ ‬خاک‭ ‬پیدا‭ ‬نمی‌‌شد‭ ‬و‭ ‬یک‭ ‬ساقه‌ی‭ ‬سبز‭ ‬علف‭ ‬یا‭ ‬یک‭ ‬پرنده‌‌ی‭ ‬کوچک‭.‬‮»‬

این‭ ‬شهر‭ ‬هم‌چنان‭ ‬به‭ ‬زندگی‭ ‬فلزی‌اش‭ ‬ادامه‭ ‬می‌دهد‭ ‬تا‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬قناری‭ ‬کوچکی‭ ‬به‭ ‬سر‭ ‬وقتش‭ ‬می‌رسد‭ ‬و‭ ‬آرامش‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬می‌ریزد‭.‬

این‭ ‬نمونه‌ای‭ ‬خوبی‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬ادبی،‭ ‬برای‭ ‬ساختن‭ ‬تصویر‭ ‬از‭ ‬آینده‌ی‭ ‬نا‭ ‬مطلوبی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬شهر‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬را‭ ‬تهدید‭ ‬می‌کند‭. ‬آینده‌ی‭ ‬انسان‭ ‬آن‭ ‬قناری‭ ‬را‭ ‬تهدیدی‭ ‬برای‭ ‬آرامش‭ ‬کاذب‭ ‬خودش‭ ‬خواهد‭ ‬دانست‭. ‬انسان‭ ‬با‭ ‬خواندن‭ ‬داستان‌هایی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬می‌تواند‭ ‬وسعت‭ ‬فاجعه‭ ‬را‭ ‬درک‭ ‬کند‭.‬

اما‭ ‬جای‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬امروز‭ ‬افغانستان‭ ‬کجاست؟

افغانستان؛‭ ‬محیطی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬بحران‌های‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬احاطه‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬ظرفیت‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬روبه‭ ‬صفر‭ ‬شدن‭ ‬است‭. ‬ما‭ ‬هنوز‭ ‬برای‭ ‬نوشتن‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬چه‭ ‬این‌جا‭ ‬اتفاق‭ ‬می‌افتد‭ ‬قلم‭ ‬کم‭ ‬داریم‭. ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬بلایی‭ ‬بزرگ‭ ‬در‭ ‬انتظار‭ ‬ما‭ ‬و‭ ‬نسل‌های‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬ما‭ ‬نشسته‭ ‬است،‭ ‬هنوز‭ ‬سطح‭ ‬آگاهی‭ ‬مردم‭ ‬از‭ ‬بحران‌های‭ ‬محیط‭ ‬زیستی،‭ ‬در‭ ‬ولایت‌ها‭ ‬و‭ ‬حتا‭ ‬شهر‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬کشور‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬پایتخت‭ ‬پایین‌تر‭ ‬از‭ ‬آنی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تصور‭ ‬می‌شود‭. ‬امروز‭ ‬جای‭ ‬خالی‭ ‬ادبیات‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬در‭ ‬افغانستان‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬هر‭ ‬زمانی‭ ‬حس‭ ‬می‌شود‭. ‬اتفاق‌هایی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬تغییر‭ ‬اقلیم‭ ‬و‭ ‬عواقب‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬افتاده،‭ ‬روان‭ ‬همگان‭ ‬را‭ ‬متاثر‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬شهر‌ها‭ ‬با‭ ‬هوای‭ ‬آلوده‭ ‬و‭ ‬سر‭ ‬و‭ ‬صدا‌های‭ ‬بی‌وقفه‌ی‌‌شان‭ ‬کم‭ ‬کم‭ ‬غیر‭ ‬قابل‭ ‬تحمل‭ ‬می‌شوند‭. ‬زندگی‭ ‬ایده‭ ‬آل‭ ‬به‭ ‬باور‭ ‬شهر‭ ‬نشینان‭ ‬در‭ ‬روستا‌ها‭ ‬مانده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬جز‭ ‬خاک‭ ‬خوردن‭ ‬و‭ ‬دود‭ ‬را‭ ‬نفس‭ ‬کشیدن،‭ ‬چیزی‭ ‬نیست‭. ‬اما‭ ‬بحران‌های‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬در‭ ‬آلودگی‌های‭ ‬شهری‭ ‬خلاصه‭ ‬نمی‭ ‬شود‭. ‬روستا‌ها‭ ‬هم‭ ‬آن‌چنان‭ ‬که‭ ‬تصور‭ ‬می‌شود‭ ‬از‭ ‬خطرات‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬تغییر‭ ‬اقلیم‭ ‬بی‌بهره‭ ‬نخواهند‭ ‬ماند‭. ‬این‭ ‬معضل‭ ‬جدی‭ ‬و‭ ‬سر‭ ‬تاسری‭ ‬است‭. ‬ولی‭ ‬بی‌خبری‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬پایین‭ ‬بودن‭ ‬سطح‭ ‬آگاهی‭ ‬عامه‭ ‬باعث‭ ‬ایجاد‭ ‬شدن‭ ‬سوء‭ ‬تفاهم‌ها‭ ‬و‭ ‬باور‌های‭ ‬اشتباه‭ ‬زیادی‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردم‭ ‬کشور‭ ‬شده‭ ‬است‭.  ‬ادبیات‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬ادبیات‭ ‬داستانی‭ ‬می‌تواند‭  ‬در‭ ‬ارتقای‭ ‬فرهنگ‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬حراست‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬کشور‭ ‬نقش‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬اهداف‭ ‬مهم‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬حراست‭ ‬پایدار‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬فرهنگ‌‌سازی‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬جامعه،‭ ‬ممکن‭ ‬سازد‭.‬

تنها‭ ‬نوشته‌های‭ ‬نویسندگان‭ ‬داخل‭ ‬کشور‭ ‬نه،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬زمینه‭ ‬می‌توان‭ ‬از‭ ‬ترجمه‌ی‭ ‬آثار‭ ‬خوب‭ ‬ادبیات‭ ‬جهان‭ ‬نیز‭ ‬استفاده‭ ‬کرد‭. ‬از‭ ‬راه‭ ‬ترجمه‭ ‬و‭ ‬برگردان‭ ‬آثار‭ ‬ادبی‭ ‬زیست‭ ‬محیطی‭ ‬جهان،‭ ‬با‭ ‬تکیه‭ ‬بر‭ ‬گنجینه‭ ‬ادبیات‭ ‬محیط‭ ‬زیستی‭ ‬‌کشورهای‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬کشور‌های‭ ‬انگلیسی‭ ‬زبان‭ ‬و‭ ‬نشر‭ ‬آرا‭ ‬و‭ ‬عقاید‭ ‬آنها‭ ‬در‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬حراست‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬فرهنگ‌سازی،‭ ‬برای‭ ‬عموم‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬برای‭ ‬کودکان‭ ‬و‭ ‬نوجوانان،‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬تغییر‭ ‬نگرش‌ها‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬زمینه‭ ‬کمک‭ ‬کرد‭.‬

اشتراک گذاري با دوستان :