کودکی در میان زباله‌ها: اگر زبـاله نباشـد نان هـم نیست

- سهیلا وداع خموش

آن‭ ‬روز‭ ‬خلاف‭ ‬روزهای‭ ‬دیگر،‭ ‬همه‌جا‭ ‬پاک‭ ‬و‭ ‬خالی‭ ‬از‭ ‬زباله‌‭ ‬بود‭. ‬در‭ ‬هیچ‭ ‬نقطه‌ی‭ ‬شهر‭ ‬زباله‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬نمی‌رسید‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬کس‭ ‬آرزو‭ ‬می‌کرد‭ ‬تا‭ ‬شهر‭ ‬همیشه‭ ‬از‭ ‬وجود‭ ‬زباله‌ها‭ ‬پاک‭ ‬باشد‭. ‬اما‭ ‬این‭ ‬در‭ ‬حقیقت‭ ‬برف‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬پرده‌ای‭ ‬ضخیم‭ ‬و‭ ‬سفیدی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬روی‭ ‬انبوه‭ ‬زباله‌هاکشیده‭ ‬بود‭ ‬تا‭ ‬چهره‌ی‭ ‬شهر‭ ‬عوض‭ ‬شود‭.‬

در‭ ‬این‭ ‬میان،‭ ‬پسر‭ ‬۱۱‭ ‬ساله‌ای‭ ‬که‭ ‬بوجی‭ ‬بزرگی‭ ‬در‭ ‬کنارش‭ ‬بود،‭ ‬در‭ ‬گوشه‌ای‭ ‬نزدیک‭ ‬به‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬زباله‌دانی‌های‭ ‬شهری‭ ‬نشسته‭ ‬و‭ ‬بی‌صبرانه‭ ‬انتظار‭ ‬می‌کشید‭.‬

چهره‌اش‭ ‬از‭ ‬شدت‭ ‬سرما‭ ‬سرخ‭ ‬و‭ ‬کبود‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کرد‭ ‬تا‭ ‬دستانش‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬لایه‌ی‭ ‬بزرگ‭ ‬چرک‭ ‬و‭ ‬چربی‭ ‬فرا‭ ‬گرفته‭ ‬بودند،‭ ‬به‭ ‬زیر‭ ‬زانوانش‭ ‬قرار‭ ‬دهد،‭ ‬تا‭ ‬کمی‭ ‬از‭ ‬سوزش‭ ‬آن‭ ‬بکاهد‭. ‬

از‭ ‬یک‌سو‭ ‬باد‭ ‬سرد‭ ‬زمستانی‭ ‬به‭ ‬سر‭ ‬و‭ ‬صورتش‭ ‬گویی‭ ‬شلاق‭ ‬می‌زد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬سویی‭ ‬هم،‭ ‬چیزی‭ ‬دستگیرش‭ ‬نمی‌شد‭ ‬تا‭ ‬بتواند‭ ‬مزد‭ ‬روزانه‌اش‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬هوای‭ ‬سرد‭ ‬و‭ ‬بارندگی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بیاورد‭.‬

نامش‭ ‬ذاکر‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬یازده‭ ‬سال‭ ‬دارد‭. ‬او‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬افرادی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬ولایت‭ ‬کندز‭ ‬با‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬یک‌جا‭ ‬به‭ ‬کابل‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬که‭ ‬شهر‭ ‬کندز‭ ‬آرامی‭ ‬نسبی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬باز‭ ‬یافت،‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬دوباره‭ ‬راهی‭ ‬آن‭ ‬ولایت‭ ‬شدند‭. ‬اما‭ ‬ذاکر‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬بتواند‭ ‬در‭ ‬کابل‭ ‬کار‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬پول‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بیاورد،‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬جمع‌آوری‭ ‬کاغذ،‭ ‬پلاستیک‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬چیز‌ها‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬زباله‌ها‭ ‬می‌زند‭.‬

به‭ ‬گفته‭ ‬او،‭ ‬‌روزها،‭ ‬کوچه‌های‭ ‬شهر‭ ‬کابل‭ ‬را‭ ‬دور‭ ‬می‌زند‭ ‬تا‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬انبوه‭ ‬زباله‌ها،‭ ‬اشیای‭ ‬مورد‭ ‬نظرش‭ ‬را‭ ‬بیابد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بدل‭ ‬آن‭ ‬مبلغ‭ ‬۵۰‭ ‬تا‭ ‬۱۰۰‭ ‬افغانی‭ ‬در‭ ‬روز‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بیاورد‭. ‬اما‭ ‬اکنون‭ ‬که‭ ‬سیمای‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬برف‭ ‬پوشانده‭ ‬و‭ ‬زباله‌ها‭ ‬در‭ ‬عمق‭ ‬۳۵‭ ‬سانتی‭ ‬متری‭ ‬برف‭ ‬پنهان‭ ‬مانده‌اند،‭ ‬‌حیران‭ ‬و‭ ‬درمانده‭ ‬انتظار‭ ‬فردی‭ ‬را‭ ‬می‌کشد‭ ‬که‭ ‬زباله‌های‭ ‬منزل،‭ ‬‌دوکان‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬دفترشان‭ ‬را‭ ‬بیاورند‭ ‬تا‭ ‬وی‭ ‬آن‭ ‬روز‭ ‬پول‭ ‬نان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بیاورد‭. ‬هم‌زمان‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬اشک‭ ‬از‭ ‬شدت‭ ‬سرما‭ ‬یا‭ ‬از‭ ‬نامیدی‭ ‬نیافتن‭ ‬مزد‭ ‬روزانه‌اش،‭ ‬از‭ ‬گوشه‌ی‭ ‬چشمش‭ ‬سرازیر‭ ‬می‌شد،‭ ‬گاه‌گاهی‭ ‬آب‌دیده‌اش‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬دستان‭ ‬چُرک‭ ‬و‭ ‬سیاهش‭ ‬از‭ ‬زیر‭ ‬چشمش‭ ‬پاک‭ ‬می‌کرد‭.‬

او‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬روز‌ها‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬بازار‭ ‬دنبال‭ ‬اشیایی‭ ‬که‭ ‬بتواند‭ ‬به‭ ‬وی‭ ‬اندکی‭ ‬ارزش‭ ‬داشته‭ ‬باشد،‭ ‬زباله‌دانی‭ ‬به‭ ‬زباله‌دانی‌‭ ‬گشت‭ ‬می‌زند‭ ‬و‭ ‬شب‌ها‭ ‬در‭ ‬منطقه‌ی‭ ‬کوته‌ی‭ ‬سنگی‭ ‬کابل،‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬گدام‭ ‬با‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬بستگانش‭ ‬به‭ ‬حالت‭ ‬رقت‌بار‭ ‬می‌خوابد‭.‬

ذاکر‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬کاغذ‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬کثافات‭ ‬جمع‭ ‬می‌کنم‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بالای‭ ‬فابریکه‌ی‭ ‬ساخت‭ ‬کاغذ‭ ‬تشناب‭ ‬به‭ ‬فروش‭ ‬می‌رسانم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬راه‭ ‬مبلغ‭ ‬۲۰‭ ‬افغانی‭ ‬برایم‭ ‬می‌دهند‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬تنها‭ ‬از‭ ‬پیسه‌ی‭ ‬کاغذ‭ ‬چیزی‭ ‬نمی‌شود،‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬خاطر‭ ‬پلاستیک،‭ ‬‌بوتل‌های‭ ‬پیپسی‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬چیزها‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬جمع‭ ‬می‌کنم‭ ‬و‭ ‬روزانه‭ ‬۵۰‭ ‬و‭ ‬گاهی‭ ‬تا‭ ‬۱۰۰‭ ‬افغانی‭ ‬برایم‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭.‬‮»‬

ذاکر‭ ‬۱۱‭ ‬ساله‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬در‭ ‬گدامی‭ ‬که‭ ‬مالک‭ ‬آن‭ ‬مامایم‭ ‬است،‭ ‬هفت‭ ‬نفر‭ ‬زندگی‭ ‬می‌کنیم‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬اتاق‭ ‬سرد‭ ‬افتاده‌ایم‭ ‬و‭ ‬خیلی‭ ‬شب‌های‭ ‬سخت‭ ‬را‭ ‬می‌گذرانیم‭. ‬در‭ ‬جنگلی‌ها‭ ‬چیزی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬خوشم‭ ‬بیاید،‭ ‬همه‌چیز‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬جمع‭ ‬می‌کنم‭ ‬از‭ ‬روی‭ ‬مجبوریت‭ ‬است‭.‬‮»‬

ذاکر‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬بدبختی‭ ‬آنان‭ ‬از‭ ‬روزی‭ ‬آغاز‭ ‬گردید‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ولایت‭ ‬کندز‭ ‬جنگ‭ ‬شدت‭ ‬یافت‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬داروندار‭ ‬آنان‭ ‬به‭ ‬غارت‭ ‬رفت‭.‬

او‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬هر‭ ‬قدر‭ ‬پولی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌آوردند،‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬می‌فرستاد‭ ‬تا‭ ‬شکم‭ ‬هفت‭ ‬خواهر‭ ‬و‭ ‬برادرش‭ ‬را‭ ‬سیر‭ ‬کند‭.‬

با‭ ‬پسر‭ ‬بچه‌ی‭ ‬۱۱‭ ‬ساله‭ ‬گرم‭ ‬گفتگو‭ ‬بودم‭ ‬که‭ ‬ناگهان‭ ‬چشمان‭ ‬کوچک‭ ‬ذاکر‭ ‬با‭ ‬دیدن‭ ‬مردی‭ ‬که‭ ‬کراچی‭ ‬دستی‭ ‬در‭ ‬دستش‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زباله‌دانی‭ ‬نزدیک‭ ‬می‌شد،‭ ‬برق‭ ‬زد‭. ‬به‭ ‬مجردی‭ ‬که‭ ‬مرد‭ ‬کراچی‌اش‭ ‬را‭ ‬تخلیه‭ ‬کرد،‭ ‬ذاکر‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬عجله‌ی‭ ‬تمام،‭ ‬شروع‭ ‬به‭ ‬جمع‌آوری‭ ‬اشیای‭ ‬مورد‭ ‬نظر‭ ‬کرد‭. ‬همان‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬پلاستیک‭ ‬و‭ ‬بوتل‌ها‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بوجی‭ ‬بزرگ‭ ‬پلاستیکی‌اش‭ ‬جا‭ ‬می‌داد،‭ ‬با‭ ‬خوشحالی‭ ‬می‌گفت‭: ‬‮«‬خاله‭! ‬اینه‭ ‬این‭ ‬را‭ ‬جمع‭ ‬می‌کنم،‭ ‬اینی‭ ‬بوتل‭ ‬را‭… ‬اینه‭ ‬شُکر‭ ‬چقدر‭ ‬بوتل‌های‭ ‬پیپسی‭ ‬آورده،‭ ‬وی‌ی‌ی‭! ‬کاغذ‌ها‭ ‬همه‭ ‬تر‭ ‬شده‌اند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬درد‭ ‬نمی‌خورن‭.‬‮»‬

همین‭ ‬که‭ ‬مقداری‭ ‬از‭ ‬اشیای‭ ‬کثیف‭ ‬را‭ ‬جمع‭ ‬کرد،‭ ‬گویی‭ ‬دستان‭ ‬کوچکش‭ ‬را‭ ‬سرما‭ ‬کرخت‭ ‬کرده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬دست‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬برداشت‭. ‬بعد‭ ‬بی‌مهابا‭ ‬پنج‭ ‬انگشتش‭ ‬را‭ ‬جمع‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دهانش‭ ‬نزدیک‭ ‬ساخت‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬‮«‬تَف‮»‬‭ ‬دهان،‭ ‬دستانش‭ ‬را‭ ‬تا‭ ‬اندازه‌ای‭ ‬گرم‭ ‬سازد‭.‬

ذاکر‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬صبحِ‭ ‬ملااذان‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬هوا‭ ‬تاریکی‌اش‭ ‬گم‭ ‬نشده‭ ‬باشد،‭ ‬از‭ ‬گدام‭ ‬بیرون‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬ساعت‭ ‬۵‭ ‬یا‭ ‬۶‭ ‬شام‭ ‬در‭ ‬کوچه‌ها‭ ‬و‭ ‬پس‌کوچه‌ها‭ ‬سرگردان‭ ‬یافتن‭ ‬کاغذ‭ ‬و‭ ‬پلاستیک‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬زباله‌ها‭ ‬و‭ ‬زباله‌دانی‌ها‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬باور‭ ‬او،‭ ‬‮«‬پول‭ ‬پیدا‭ ‬کردن‭ ‬آسان‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬هزار‭ ‬زحمت‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌یاید‮»‬‭.‬

او‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬کار‭ ‬نکنم‭ ‬و‭ ‬پول‭ ‬لقمه‌نانی‭ ‬را‭ ‬پیدا‭ ‬نکنم،‭ ‬برادران‭ ‬و‭ ‬خواهران‭ ‬کوچک‌ترم،‭ ‬از‭ ‬گرسنگی‭ ‬می‌میرند‭. ‬قبلاً‭ ‬پدرم‭ ‬کار‭ ‬می‌کرد‭ ‬و‭ ‬پول‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌آورد،‭ ‬ولی‭ ‬حال‭ ‬او‭ ‬پیر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬کار‭ ‬کرده‭ ‬نمی‌تواند‭. ‬برای‭ ‬ما،‭ ‬اگر‭ ‬زباله‌‭ ‬نباشد،‭ ‬نان‭ ‬نیست‭. ‬ما‭ ‬در‭ ‬به‌در‭ ‬و‭ ‬خاک‭ ‬به‌سر‭ ‬استیم‭.‬‮»‬

ذاکر‭ ‬با‭ ‬نامیدی‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬هیچ‭ ‬کار‭ ‬نیست،‭ ‬‌ماهانه‭ ‬از‭ ‬راه‭ ‬جمع‌آوری‭ ‬زباله‌،‭ ‬۲‭ ‬الی‭ ‬۳‭ ‬هزار‭ ‬افغانی‭ ‬جمع‭ ‬می‌کنم‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬خانه‭ ‬می‌فرستم‭. ‬نه‭ ‬زندگی‭ ‬ما‭ ‬جور‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬شکم‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬درستی‭ ‬سیر‭ ‬می‌شود‭.‬‮»‬

وقتی‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬جدا‭ ‬می‌شدم،‭ ‬یکبار‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬عمق‭ ‬زندگی‭ ‬کودکانه‌اش‭ ‬فکر‭ ‬کردم‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬بار‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬او‭ ‬نظر‭ ‬انداختم‭. ‬او‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬حال،‭ ‬‌با‭ ‬تمام‭ ‬قدرتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬وجود‭ ‬نحیف،‭ ‬استخوانی‭ ‬و‭ ‬لاغرش‭ ‬داشت،‭ ‬‌تلاش‭ ‬می‌کرد‭ ‬هرچه‭ ‬زودتر‭ ‬بوجی‌اش‭ ‬پر‭ ‬از‭ ‬مواد‭ ‬جداشده‭ ‬از‭ ‬زباله‌ها‭ ‬شود‭ ‬تا‭ ‬مانند‭ ‬روز‌های‭ ‬دیگر،‭ ‬سهم‭ ‬روزانه‌ی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬جمع‌آوری‭ ‬زباله‌ها‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بیاورد‭.‬

اشتراک گذاري با دوستان :