مرگ‌آفرینی رانندگان در شاه‌راه‌های افغانستان

- سید‌حسن حسینی - هرات

چرا در شاه‌راه‌های افغانستان رخ‌دادهای ترافیکی این ‌همه قربانی دارد؟ چطور در یک موتر مسافربری که برای ۵۰ سرنشین ساخته شده، ۶۵ نفر کشته می‌شوند؟ موترهای مسافربری در افغانستان چگونه مسیر ۱۴۶۰ کیلومتری هرات – کابل را در ۱۲ ساعت می‌پیمایند در حالیکه همین موترها در سایر نقاط جهان مسیری در همین حدود را طی ۱۹ ساعت و ۳۰ دقیقه می‌پیمایند؟ چگونه یک راننده افغان این همه راه را بدون داشتن یک کمک‌راننده طی می‌کنند؟ در حالی‌که در بسیاری از کشورها دو راننده و در برخی از کشورها مانند ترکیه در چنین مسیری ۳ راننده، هر چند ساعت یک‌بار فرمان موتر را بر عهده می‌گیرند.
رقابت‌های ناسالم شرکت‌های ترانسپورتی و دست‌کاری‌های فنی موترها برای به‌دست آوردن پول بیشتر که عمدتا از دید مسوولان ادارات ترافیک در افغانستان پنهان می‌ماند، در بسیاری از موارد در افغانستان مرگ‌آفرین بوده است.
بر اساس آمار دفتر هیات سازمان‎‌ملل در افغانستان «یوناما» از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۵ دست‌کم ۵۸۰۴ غیرنظامی در جنگ کشته و ۱۱۱۳۱ تن دیگر زخمی شده‌اند. حال آن‌که بر اساس آمار به‌ دست آمده از ریاست ترافیک وزارت داخله، طی همین مدت، ۵۶۲۳ تن بر اثر رویدادهای ترافیکی جان باخته و ۱۷۰۰۴ تن هم زخمی شده‌اند.
با این وصف آمار قربانیان جنگ و رویدادهای ترافیکی تفاوت چندانی ندارد، اما شمار زخمیان رویدادهای ترافیکی، ۵۸۷۳ تن بیشتر از واقعات جنگی است.

برداشتن پرده فیلتر از دودکش‌ها و افزودن چوکی‌ها

در شاه‌راه‌های کشور، موترهای زیادی از نوع ۳۰۳ یا ۳۰۴ برای انتقال مسافران فعالیت می‌کنند، به‌ویژه در مسیر هرات – کابل جایی‌که روزانه صدها نفر در شرایط سخت امنیتی، مسیر به‌شدت ویران‌شده هرات – قندهار- کابل و برعکس آن را می‌پیمایند. بسیاری از این موترها به‌دلایلی چون مشخص‌نشدن سرعت، مشخص‌نشدن میزان کار‌کردگی موتر، افزایش سرعت موترها و افزایش چوکی‌ها – موتر را دست‌کاری فنی می‌کنند.
برداشتن پرده فلتر از دودکش‌ها یا به اصطلاح رانندگان «تورو کردن» و توقف‌دادن کیلومتر، از جمله اقداماتی است که جهت افزایش سرعت در تعمیرگاه‌های کوچک صورت می‌گیرد. حال آن‌که میان موترهای استندرد و موترهایی که هم‌اکنون در ترمینال‌ها فعالیت دارند، از نگاه فنی تفاوت‌های زیادی وجود دارد.
مسیر هرات – کابل، بزرگ‌ترین شاه‌راه در کشور است. نیمروز، فراه، قندهار و کابل از جمله ولایاتی‌اند که به عنوان مقصد نهایی موترهای مسافربری از هرات تعیین شده‌اند. ده‌ها شرکت در این مکان فعالیت دارند که از این میان تنها چند شرکت انگشت‌شمار، موترهای ۴۰۴ در اختیار دارند و بقیه هنوز از موترهای ۳۰۳ استفاده می‌کنند. سرعت زیاد از اصلی‌ترین مولفه‌های جذب مشتری است و این موضوع سبب شده تا شرکت‌هایی‌که موترهای مدل پایین‌تری دارند، برای جلوگیری از ورشکستگی دست به رقابت‌های ناسالم بزنند که البته افزایش آمار تلفات با این رقابت‌ها چندان هم بی‌ربط نیست.
با این همه، ناامنی‌ها و رویدادهای ترافیکی در گرفتن قربانی از مردم افغانستان، رقابت تنگاتنگی دارند. حاجی لالا، یکی از صاحبان شرکت‌های مسافربری در غرب کشور است. به گفته‌ی او، موترها در گام نخست ظرفیت حمل ۴۵ تا ۵۲ مسافر را دارند اما گاهی دیده شده است که رانندگان، تعداد چوکی‌ها را زیاد می‌کنند تا مسافر بیشتری را جابه‌جا کنند.
حاجی لالا می‌گوید: «رانندگان موترهای نوع ۳۰۳ بارها چوکی‌ها را زیاد کرده‌اند و هرچه که مسافر بیشتری به موتر بالا شود، طبیعتا که پول بیشتری به جیب راننده می‌رود.»
پس از تلاش‌های فراوان توانستیم با راننده‌ای صحبت کنیم که حدود ده‌سال پشت فرمان‌ موترهای مسافربری نشسته و به قول خودش ‌گیر «شلاقی» عوض کرده است. او با نام مستعار موسا حاضر به مصاحبه شد و با تایید صحبت‌های حاجی لالا گفت: «رانندگان برای رهایی از فشارهای مسوولان شرکت‌های مسافربری، مجبور می‌‌شوند تا به دست‌کاری‌های فنی در موتر‌‌ها اقدام کنند.»

سرعت غیر مجاز و رقابت

هر چند نمی‌توان نقش خرابی جاده‌ها در افزایش رویدادهای ترافیکی را نادیده گرفت اما، شواهد نشان داده که بیشتر رویدادهای ترافیکی در نقاطی از شاه‌راه اتفاق افتاده‌اند که صاف و هموار بوده است.
اما علت تصادم در مسیرهای صاف و هموار چیست؟ موسا می‌گوید: «مشوق‌هایی که از سوی شرکت‌های مسافربری برای رانندگان در نظر گرفته می‌شود، مهم‌ترین عامل تصادم در این نقاط است.»
به‌گفته او شرکت‌های مسافربری برای هر راننده‌ای که نسبت به بقیه‌ی همکاران خود، مسافرین را زودتر از یک ولایت به ولایت دیگر انتقال دهد، امتیازاتی را مد نظر می‌گیرند و این انگیزه‌ای است برای سرعت‌گرفتن رانندگان در مسیرهای هموار.
با وجود تلاش‌های فراوان از میان دست‌کم ۳۶ شرکت مسافربری و ۳۴ نمایندگی در هرات، تنها نماینده یک شرکت مسافربری حاضر به گفتگو شد. او که نخواست نامی از شرکت مسافربری و خودش برده شود گفت: «اگر کدام دریوری مسافر کمتری در موتر سوار کند، پول کمتری به دست می‌آورد اما ما رانندگان را مجبور نمی‌کنیم که چوکی‌ها را زیاد کنند.»
یک‌شنبه ۱۴ ام سنبله‌ی امسال، در رویداد ترافیکی‌ای در مسیر شاه‌راه هرات _ کابل، ۶۴ تن قربانی شدند. دست‌کم ۶۱ نفر این افراد، مسافران بودند.
سوال این‌جاست که موترهای مسافربری گنجایش چند سرنشین را دارند؟ برای حل این معما سری زدیم به بنگاه‌های موتر‌فروشی و نگاهی انداختیم بر اسناد این‌ها. اسنادی که حاجی لالا در اختیار ما گذاشت، نشان می‌داد که حداکثر سرنشین برای هر موتر، ۴۵ تا ۵۲ نفر است.
با این وصف وقتی چوکی‌های موترهای مسافربری را حساب کنید، متوجه تفاوت میان موترهای معیاری و غیر استندرد خواهید شد. تفاوت تعداد صندلی‌ها مساوی است با افزایش تعداد قربانیان در رویدادهای ترافیکی.
اضافه‌کردن چوکی‌ها در موترهای مسافربری کار ساده‌ای است و از سوی رانندگان برای سود بیشتر صورت می‌گیرد. اما شماری از آهنگران نیز در این راستا فعالیت دارند.
اسحاق کاظمی یکی از آهنگران که در نزدیکی ترمینال‌های مسافربری دکان آهنگری دارد، می‌گوید: «اضافه‌کردن چوکی کار ساده‌ای است که حتا خود رانندگان هم می‌توانند انجام دهند. چهار تا نت و بلت داره که باز میشه و دوباره کمی آن‌طرف‌تر بسته می‌شود.»
نزدیک‌کردن چوکی‌ها به هدف اضافه کردن ۸ چوکی دیگر، برابر است با تکان‌نخوردن پاهای مسافران. آن‌هم برای مسیری ۱۰ یا ۱۲ ساعتی. این موضوع از لحاظ پزشکی هم سبب جمع‌شدن خون در پاها و در نتیجه ورم و احساس درد شدید در این ناحیه از بدن می‌شود.
داکتر ناصر لطیف متخصص ارتوپیدی در هرات می‌گوید «بسته‌ماندن پاها در فواصل طولانی، سبب انقباض رگ‌های خونی شده و در نهایت مریضی‌های درد پا را ناشی می‌شود.»

پاس‌کاری مسوولان

بیشتر قربانیان حوادث ترافیکی در افغانستان در شاه‌راه هرات _ کابل، جان باخته‌اند. رقم درشتی که مسوولان ترافیک، ترانسپورت و پولیس شاه‌راه را به پاسخ‌گویی می‌طلبد.
امین‌الله امین، فرمانده پولیس شاه‌راه فرماندهی پولیس هرات، می‌گوید: «کنترول ما تنها در دروازه‌های شهر‌ها خلاصه می‌شود و به علت ناامنی و کمبود امکانات و پرسونل، نمی‌توانیم در سراسر شاه‌راه‌ها سرعت‌ موترهای مسافربری را نظارت کنیم.»
با این حال اگر بتوان توجیه پولیس شاه‌راه، مبنی بر ناامنی و کمبود امکانات را منطقی تلقی کرد، مسوولان ترانسپورت و ترافیک دسترسی راحت‌تری به ترمینال‌های مسافربری و نظارت بر کار رانندگان دارند. جلوگیری از اضافه‌بار و مسافر بیشتر، از جمله وظایف اداره‌ ترانسپورت است. اما مسوولان اداره ترانسپورت، بار مسوولیت را از دوش خود برداشته و بر نظارت مدیریت ترافیک تاکید می‌کنند.
نثار‌احمد نثار، مدیر اداره‌ی ترانسپورت هرات می‌گوید: «وظیفه‌ی ما فقط تنظیم امور ترانسپورتی است و آن‌قدر هم کارمند نداریم که مسافرهای تک تک اتحادیه‌ها و نمایندگی‌ها را چک کنند.»

بی‌خبری ترافیک هرات

اما هنوز مسوولان اداره ترافیک از دست‌کاری‌های فنی در موترها اظهار بی‌خبری می‌کنند. امین‌الله میهن‌یار، مدیر اداره ترافیک هرات می‌گوید که تاکنون در این راستا گزارشی دریافت نکرده است. آقای میهن‌یار می‌گوید: «هیچ امکان ندارد که چوکی ها کم‌و‌زیاد شوند، چون از کمپنی بسته کرده می‌آیند.»
با وجودی‌که همه شواهد و اظهارات آهنگران و مستری‌ها، اضافه‌کردن چوکی، «تورو سازی» و برداشتن قید کیلومتر برای سرعت بیشتر را ثابت می‌کند، اما به باور آقای میهن‌یار، این امر کاری غیرممکن است.
رویدادهای ترافیکی، از سال ۹۱ تا ۹۵ دستکم ۲۲۶۲۷ کشته و زخمی برجای گذاشته است، اما کمتر تحقیقی در مورد عوامل آن صورت گرفته و این موضوع سبب شده هر روز شمار این قربانیان افزایش یابد. ادارات مسوول تنها به باطل‌ساختن جواز فعالیت چند شرکت مسافربری، آن‌هم به صورت موقت اکتفا کردند.
با این وصف اگر ادارات مسوول دست به کار نشوند، مردم باید هر سال شاهد افزایش قربانیان رویدادهای ترافیکی در شاهراه‌های کشور باشند.
از سویی هم اعتیاد رانندگان و کم‌خوابی، از جمله دلایل دیگری است بر تیزرانی‌ها در شاهراه‌ها. هرچند که رانندگان و نمایندگان اتحادیه‌های مسافربری، به اعتیاد رانندگان اعتراف نمی‌کنند.

اشتراک گذاري با دوستان :