ترازوی غزل

- محمد قاضی‌زاده

خیلی برایم دشوار است که درباره سرشتِ غزل، سخنی تازه بگویم. شخصِ مبتدی چنین موفقیتی کسب نمی‎کند؛ مگر از سرِ تصادف؛ چون تیری که از کمان کودکی بجهد و از قضا «از حلقه‎ی انگشتری نیز بگذرد.» محتوای این نوشته‎ی کوتاه – اگر به دل نشست – حاصل چنین توفیقی خواهد بود؛ و اگر به دل ننشست، پناه بر خدا و بر عادت نیک غزل‎پرستان که: صاحب هنر نگیرد، بر بی‎هنر بهانه!
از قدیم گفته‌اند – و راست گفته‌اند – که غزل باید «لطیف» باشد. اما چقدر لطیف؟ ترازو در دست کیست؟ لطافت و درشتی- مثل کوچکی و بزرگی – مفاهیم نسبی‌اند. درشتی یا لطافتِ چیزی را باید در مقایسه با چیزی دیگر سنجید. قدما برای تنظیم میزان لطافتِ غزل، به قصیده نظر داشتند. ذوق قدما قصیده‎‌ای را خیره‎کننده می‎یافت که با صلابت قابل ملاحظه توام باشد. قصیده‌ای که پیش از دیگر عناصر، زبانِ فاخر و با صلابت و استوار و شکوهمند آن با مخاطب روبه‌رو شود. چیزی که دولتشاه سمرقندی اوج آن را در دیوان خاقانی یافته و آن را «طمطراق لفظ» نامیده: «… و خاقانی از طمطراق لفظ بر همه فضل دارد.»
قصیده‌های خاقانی بیش از هر چیزی دیگر «طمطراق لفظ» را به رخ مخاطب می‎کشد. مثلا قصیده‎ای با این مطلع:
زد نفس سر به مهر، صبح ملمع نقاب
خیمه روحانیان کرد معنبر طناب …
یا :
فلک کژ‌رو‌ تر است از خط ترسا
مرا دارد مسلسل راهب آسا …
خاقانی بر خلاف انوری – که توانسته بود غزل و قصیده را در یک ترازو نسنجد- حتا در عاشقانه‎ترین شعر‌ها و زیباترین تغزل‌هایش نیز، چندان از «طمطراق لفظ» فاصله نمی‎گیرد:
ما فتنه بر توییم و تو فتنه بر آینه
ما را نگاه در تو، تو را ‌اندر آینه
تا آینه جمال تو دید و تو حسن خویش
تو عاشق خودی، ز تو عاشق‌تر آینه
از روی تو در آینه جان‎ها شود خیال
زین روی نازها کند‌ اندر سر آینه …
در شعر تمام قصیده‎سرایان ممتاز ادبیات فارسی، این سنگینی قصیده محسوس است؛ منتها در هر یک به گونه‎ای خاص. البته در سنگین‌کردن شعر، لفظ و معنا، هر دو دخالت دارند. اگر در کلام خاقانی طمطراق لفظ و تلمیح به اصطلاحات علمی، قصیده را سنگین می‎کند، در شعر انوری این انسجام سخن و اقتدار در احضار و استخدام واژه‌ها است که به رنگی دیگر این وظیفه را به انجام می‎رساند. دولتشاه سمرقندی راست می‏‎گفت که: «… و انوری سلیقه سخن را خوب‌تر رعایت می‎کند.»
کیست که از «سلیقه سخن» و سنگینی شیرین این قصیده لذت نبرد:
به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر
نامه اهل خراسان به بر خاقان بر …
فقط در مقایسه با چنین قصیده‌ها است که غزل‌های درخشان را سبک و لطیف می‌یابیم. به نظر نگارنده، برای شاعران تازه‎کار، چیزی دشوارتر از رعایت حدِ سبکی و لطافت غزل نیست. غزل‌های بیش از حد سبک و لطیف به همان‌اندازه محکوم به فراموشی است که غزل‌های بیش از حد درشت و با صلابت!
غزل معتدل هرگز آن‌قدر سبک و لطیف نیست که در ذهن رسوب نکند. اگر قصیده را فراموش کنیم، غزلِ معتدل را به حد کفایت سنگین خواهیم یافت. آن‌قدر سنگین که نتواند از جاذبه ذهن و ضمیر مخاطب فرار کند. این سنگینی، حاصل آمیزش متناسب عناصر گوناگون ادبی است. چیزی که تشریح آن دشوار است.
پیش از آن‌که به نمونه‌های از غزل معتدلِ معاصر نظر کنیم، اول از معیارِ غزل فارسی یعنی سعدی بگوییم. به نظر من، رعایت حد اعتدال در سنگینی غزل، رمز موفقیت سعدی در زمینه‌ی غزل است. غزل سعدی لطیف است اما نه آن‌قدر لطیف و سبک که با یک‌بار خواندن در افق ذهن ناپدید شود، به بخار تبدیل شده و اثری از آن در ضمیر مخاطب باقی نماند.
به این غزلِ سعدی توجه کنید:
بخت آیینه ندارم که در او می‎نگری
خاک بازار نیرزم که بر او می‎گذری
من چنان عاشق رویت که ز خود بی‎خبرم
تو چنان فتنه خویشی که ز ما بی‎خبری
به چه ماننده کنم در همه آفاق تو را
کان‌چه در وهم من آید تو از آن خوبتری
برقع از پیش چنین روی نشاید برداشت
که به هر گوشه چشمی دل خلقی ببری
دیده‎ای را که به دیدار تو دل می‎نرود
هیچ علت نتوان گفت به جز بی‎بصری
گفتم از دست غمت سر به جهان در بنهم
نتوانم که به هر جا بروم در نظری
به فلک می‎رود آه سحر از سینه ما
تو همی بر نکنی دیده ز خواب سحری
خفتگان را خبر از محنت بیداران نیست
تا غمت پیش نیاید غم مردم نخوری
هر چه در وصف تو گویند به نیکویی هست
عیبت آن است که هر روز به طبعی دگری
گر تو از پرده برون آیی و رخ بنمایی
پرده بر کار همه پرده‎نشینان بدری
عذر سعدی ننهد هر که تو را نشناسد
حال دیوانه نداند که ندیدست پری
وزنِ این غزل (وزن نه به معنای برابر بودن با یکی از بحر‌های عروض بلکه به معنای نیروی گرانش) بر دو سوی شعر (مطلع و مقطع) یا شاه‏‎فردی سنگینی نمی‌کند بل‌که قدرت شاعر و وزن شعر در سراسر غزل پخش شده است. این‌جا به سرعت غزل را تا آخر می‎خوانیم، لیکن وقتی تمام شد، تصویری از آن در افق ذهن و ضمیر باقی می‎ماند .سعدی، مخاطب را در بیت متوقف نمی‎کند در کل غزل متوقف می‎کند. همین خصلتِ غزل سعدی است که به مخاطب امکان این را نمی‎دهد به سهولت شاه‏فرد انتخاب کند. سعدی از این لحاظ، مثل حافظ است. این دو، به مخاطب فقط اجازه می‌دهند که از دیوان‌های آنان شاه‎غزل انتخاب کنیم – هرچند این کار هم خیلی سهل نیست.
غزل معاصر
غزل خوب امروزی، لزوما سعدی‎وار نیست و حتا نباید باشد. من غزل خوب معاصر را با غزل‌های سعدی نمی‎سنجم. غزل معاصر با تجربه‌ها و ‌اندیشه‌ها و زبان تازه راه خودش را باید بپیماید، لیکن دست‌کم در یک مورد، از دقت در غزلیات سعدی بی‌نیاز نیستیم: سنگینی معتدل غزل! در این زمینه، شعر سعدی در واقع سنگ ترازو است.
ترازوی غزل معاصر – مخصوصا در افغانستان – به نظر من به دست‌کاریِ بیشتر نیاز دارد. این‌جا کمتر غزلی می‌خوانم که به صورت معتدل سنگین باشد. اکثر غزل‌هایی که می‎خوانم بیش از حد سبک‌اند. گویا غزلِ سبک، فرّار و لحظه‎ای بر فضای غزل معاصر مسلط شده است.
از آوردن نمونه‌های این‌گونه از غزل پرهیز می‌کنم. در عوض نمونه‌های معتدل و خوبِ غزل معاصر را می‌آورم تا عکس آن را بهتر بشناسیم.
به این غزل شاعر نام‌دار و خوش‌نامِ هرات آقای سید ضیاالحق سخا توجه کنید:
گاهی به من برس که هی تیر می‎شود
این لحظه‎های هرزه و دل پیر می‎شود
حالی غنیمت است بیا درد دل کنیم
فردا عزیز من به خدا دیر ‎می‎شود
یک ساعت اختلاط و فقط یک پیاله چای
این زندگیِ ماست که تصویر می‎شود …
شاید پانزده سال پیش این غزل را خواندم و حفظ کردم. این غزل آن‌قدر وزن و سنگینی داشت که در حافظه‎ام رسوب کند.
دقیقا نمی‌دانم راز موفقیت این غزل در کجا نهفته است؛ لیکن تصور می‌کنم که سادگی کلام و بیش از آن، عمومیتِ تجربه شاعر و محتوای همه‎زمانی و همه‎مکانیِ شعر (Universality) است که طول عمر این غزل را تضمین می‌کند. این شعر تا زمانی‌که زندگی «یک ساعت اختلاط و فقط یک پیاله چای» باشد در حافظه‌ها می‎نشیند و تا زمانی که بیم «دیر شدن» باقی است، باقی می‌ماند.
حافظه‎ام را ورق می‎زنم و غزلی از منوچهر آتشی را به یاد می‎آورم.
آید بهار و پیرهن بیشه نو شود
نوتر برآورد گل اگر ریشه نو شود
زیباست روی کاکل سبزت کلاه نو
زیباتر آن که در سرت‌اندیشه نو شود
ما را غم کهن به می کهنه بشکنید
بر حال می چه سود اگر شیشه نو شود
شبدیز رام خسرو و شیرین به کام او
بر فرق ما چه فرق اگر تیشه نو شود
جان می‎دهیم و ناز تو را می‌خریم باز
سودا همان کنیم اگر پیشه نو شود
این غزل نیز آن‌قدر سبک و لطیف نیست که در ذهن باقی نماند. غزلی نیست که با یک‌بار خواندن، بخار و ناپدید شود. این غزل در ذهن رسوب می‌کند و در حافظه نقش می‌بندد. غزلی است سنگین، اما سبک‌تر از قصیده‌های خوب!
من نمی‎توانم بگویم که دقیقاً کدام مصالح باید در معماریِ غزل به کار گرفته شود تا این آرمان تحقق یابد، لیکن خوشبختانه راهی آسان‌تر در دسترس است: سیر در غزل‌های خیره‎کننده فارسی.
فکر می‎کنم برای شاعران جوان، رجوع به دیوان‎های برجسته شعر فارسی خیلی سودمند است. ما تنها با خواندن غزل‌های خیره‎کننده می‎توانیم به طبعیت و سرشت غزل‌های خوب و معتدل نزدیک شویم.
ما به راحتی نمی‎توانیم قواعدی برای ایجاد سنگینیِ معتدل در غزل پیشنهاد کنیم، لیکن وقتی غزل‌های خوب فارسی را می‎خوانیم متوجه می‎شویم که لطافت کلام با ایجاز، تصویرهای بدیع، ‌اندیشه‌های ژرف و … تعدیل می‎شود.
کسایی مروزی – پیش از تولد غزل به معنای متعارف و مستقل از قصیده – بیتی گفته که در لغت‎نامه ها با آن روبه‌رو می‎شویم. مراد استاد کسایی هرچه بوده، این بیت چکیده آن‌چه را که به صورتِ نارسا افاده کردم، در خود دارد:
مباش غمگین یک لفظ یاد گیر لطیف
شگفت و کوته، لیکن قوی و با بنیاد

اشتراک گذاري با دوستان :