انکشاف زراعت نیازمند مدیریت چند‌وجهی است

- مصاحبه اختصاصی با عبدالعزیز حیدری کارشناس توسعه پایدار مریم حسینی

۸صبح: سیستم‌های آبیاری در مزارع کشور چگونه است تا چه میزان مدرن است و تا چه میزان سنتی؟

حیدری: در کل سیستم‌های آبیاری در کشور به شکل سیستم‌های رسمی‌ و غیر ‌رسمی ‌است. سیستم‌های غیر‌‌رسمی‌سیستم‌هایی است که توسط مردم ساخته شده و به‌واسطه منابع محلی و دانش محلی مدیریت می‌شوند. و سیستم‌های غیر‌رسمی ‌عمدتا غالب سیستم آبیاری در کشور را تشکیل داده و حدود ۹۰ درصد آبیاری به شکل غیر رسمی‌است. (سیستم میراب) و سیستم رسمی. در سیستم غیر‌رسمی ‌تمام نگهداری و حفظ و مراقبت از آن، مدیریت و حتا ایجاد سیستم توسط مردم محلی صورت می‌گیرد. ما دو نوع زراعت داریم و مرازع به دو شکل آب داده می‌شوند، یکی زراعت للمی ‌و دیگری آبی. زراعت للمی ‌از طریق بارندگی و زراعت آبی از توسط منابع آبی سطحی و زیر‌زمینی آبیاری می‌شوند. سیستم‌های غیر‌رسمی ‌به دو شکل‌اند. سیستم‌های که از منابع آبی سطحی تغذیه می‌کنند و دیگری از منابع آبی زیر زمینی. و سیستم‌های رسمی ‌که معمولا دولت آن را ایجاد کرده و انکشاف داده ده درصد کل سیستم‌ها را تشکیل داده که غالبا از آب‌های سطحی استفاده می‌کنند. که در دهه ۱۹۴۰میلادی و ۱۹۷۰ میلادی توسط حکومت‌های وقت درست شده‌اند و اکثر سدهایی که ایجاد شده تحت همین سیستم‌ها است. آب‌ها در این سیستم حفظ می‌شوند و به طور منظم در تمام فصول سال وجود دارند و از مسیر آب کانال‌های اصلی و فرعی را ایجاد می‌کنند که این سیستم‌ها هم در طول سالیان چون مساله حفظ و مراقبت‌شان در نظرگرفته نشده بود، موثریت خود را از دست داده‌اند. در کل آبیاری در افغانستان موثریت ندارد. اما، یک خوبی که وجود دارد، {این است که} ما منابع آبی زیادی داریم. منابع آبی زیاد است که مشکل را برای ما نمایان نمی‌سازد. ایران با مساله کمبود آب مواجه است، اما برای ما زیاد آشکار نیست.

۸صبح: اما از طرفی این نگرانی وجود دارد که منابع آبی که گفته می‌شود سرشار است آن‌قدر هم سرشار نیست و ممکن است در آینده‌ی نزدیک مقدار آن کم شود و سطح آن پایین بیاید و از طرفی سیستم آبیاری در مزارع ما به شکل سنتی است و ما هنوز برنامه دقیق‌تری برای آبیاری مدرن در مزارع خود نداریم که بتوانیم از منابع آبی خود به شکل درست‌تر استفاده کنیم. شما فکر می‌کنید چون ما منابع آبی سرشار داریم پس باید مزارع ما به شکل سنتی آبیاری شوند؟

حیدری: نه طبعا که این شیوه راه‌حل خوبی نیست. ما باید میکانیزم‌های جدید را معرفی کنیم. ما باید تکنولوژی جدید آبیاری را چه در سطح مدیریت آب در داخل کانال‌ها و چه در سطح مدریت آب در مزارع اعمال کنیم. صحبتی که من داشتم این است که بحث تغییر اقلیم، یک بحث عمومی‌ و در تمام جهان است، اگر یکی از کشورها روی تغییر اقلیم تاثیری می‌گذارد ما هم از آن متضرر استیم. منابع آبی ما در حال کم‌‌شدن است. به دلایلی مانند گرم‌شدن زمین، اما اگر بیاییم سهم آب هر نفر را بسنجیم ما هنوز هم در رده‌ی خیلی بالاتری نسبت به کشورهای همسایه قرار داریم. بر اساس آخرین آمار، فعلا در حدود سی‌و‌دو میلیون جمعیت در کشور خود داریم و هنوز مشکل تغییر اقلیم روی منابع آبی تاثیر نگذاشته است. اما از یک جهت دیگر چرا زراعت ما انکشاف نکرده است؟ یکی از دلایل آن هست که، این در پهلوی این که شیوه‌های میکانیزه‌ای برای انکشاف زراعت استفاده نمی‌شود، درک درستی از محصول وجود ندارد این که کدام محصول را کشت کنند و یا از کودهای کیمیاوی به چی شکلی استفاده کنند و چگونه از آفت‌کش‌ها استفاده‌ کنند. این‌ها از جمله دلایل رشد‌نکردن زراعت در کشور هستند. اما یکی از دلایل اصلی، عدم مدیریت آب است. به نظر من، ما آب را نتوانسته‌ایم درست مدیریت کنیم. یک آمار را من به شما می‌دهم که متوجه شویم ما چه قدر در این قسمت مشکل داریم. ما در حدود ۳٫۲ میلیون هکتار زمین زیر زراعت آبیاری شده داریم اما منابع آبی که ما داریم ظرفیت کشت ۷٫۷ میلیون هکتار زمین را دارد. یک چیزی حدود دو ونیم برابر کشت فعلی در کشور ظرفیت زراعت وجود دارد، اگر ما بتوانیم آب را مهار کنیم. چند تا تحقیقی را که من خوانده‌ام می‌گوید مشکل اصلی، مشکل تغییر اقلیم در مدیریت آب برای زراعت نیست. مشکل اصلی این است که ما نتوانسته‌ایم آب را در قدم اول مهار کنیم و در قدم بعدی این آب مهار شده به جاهایی که مورد نیاز است را ببریم. عمدتا زمین‌های زراعتی اطراف و حوزه رودخانه از آب مستفید می‌شوند. اما زمین‌های بکر هم وجود دارند که کمی‌از رودخانه فاصله دارند و یا ممکن است سطح آن بالاتر از رودخانه باشد. ما هیچ میکانیزمی ‌برای انتقال آب به آن‌جا نداریم. این‌جا‌ست که ما به مشکل بر می‌خوریم.

۸صبح: دقیقا این موردی نیست که ما بتوانیم از سیستم آبیاری قطره‌ای استفاده کنیم و آب را به سطوح بالاترانتقال دهیم؟ چرا از این سیستم در کشور استفاده نمی‌شود؟ دلیل عدم استفاده از سیستم آبیاری قطره‌ای در سطح وسیع کشور بودجه است یا مسایل دیگری هم در بین است؟

حیدری: سیستم آبیاری قطره‌ای یک سیستم بسیار موثر و خوب است. اما این یک نسخه تمام‌عیار برای تمام محصولات زراعتی نیست. سیستم‌های آبیاری قطره‌ای برای برخی از انواع محصولات زراعتی استفاده می‌شود. و در برخی از انواع محصولات که کشت آن‌ها در کشور رایج است، ما نمی‌توانیم سیستم آبیاری قطره‌ای را تطبیق کنیم. زیرا سیستم آبیاری قطره‌ای به شکلی است که آب به هر واحد نبات رسانده می‌شود اما در شالی و یا گندم آب را باید در زمین زراعتی رها کنیم.

۸صبح: اما همه محصولات زراعتی ما شالی نیست.

حیدری: من به این مساله هم می‌آیم این سیستم، سیستم خوبی برای محصولات باغی و ذرت{جواری} هندوانه {تربوز} خربزه است. اما در کشور ما دراین زمینه تخصص وجود ندارد. و دیگر این که این سیستم مصرف بالایی دارند. یعنی در یک هکتار زمین اگر بخواهید که سیستم آبیاری قطره‌ای را اعمال کنید در حدود چهار یا پنج هزار دالر نیاز است. مساله دیگر حفظ و مراقبت این سیستم است که بسیار مشکل است و اگر تخصص نباشد بسیار مشکل ایجاد می‌شود. آب با کیفیت بالا را باید در این سیستم به کار بگیرید. در غیر آن آب در فیلترها بند می‌شود و این خودش یک مشکل است. اما مزایای زیادی دارد و استفاده از آب را بسیار موثر می‌سازد. شما می‌توانید در عین حال هم مدیریت آب را انجام دهید وهم کود کیمیاوی را مدیریت کنید و هم می‌توانید از فرسایش خاک به شکل گسترده جلوگیری کند و تاثیرات محیط‌زیستی آن بسیار کم است.

۸صبح: شما فکر می‌کنید که تطبیق سیستم آبیاری قطره‌ای در کشور مقرون به صرفه نیست؟

حیدری: بلی هم مقرون به صرفه نیست و هم تخصص آن وجود ندارد. چون مشکل ما منابع آبی نیست ما فعلا به قلت آب دچار نیستیم.

۸صبح: این گپ شما است، اما خیلی از مقام‌ها و مسوولان می‌گویند اگر آب به همین شکلی که اکنون در مزارع و کشت و کار مورد استفاده قرار می‌گیرد، استفاده شود ما دچار کم‌آبی می‌شویم.

حیدری: نه، ببینید یک گپی است. اول مدیریت آب باید صورت بگیرد. ما منابع آبی زیادی داریم ولی آن‌ها مدیریت نمی‌شوند. من نمی‌گویم آب در دسترس زارع است. من گفتم که ظرفیت کشت در کشور تقریبا دو‌ ونیم برابر کشت فعلی است و این باید افزایش یابد. زارعین می‌توانند یک انقلاب را در بخش زراعت ایجاد کنند، اگر ما بتوانیم آب را به درستی مدیریت کنیم. اما مشکل اصلی این است که تخصص وجود ندارد فعلا در سطح محلی تخصص وجود ندارد. و از طرف دیگر در کشور ما هیچ زارعی به طور دقیق نمی‌داند که به چه مقدار آب برای کشت خود نیاز دارد و این هم مولدیت را کاهش می‌دهد و موثریت استفاده از آب را تحت سوال قرار می‌دهد. اما دولت در حال حاضر روی مهار و مدیریت آب‌ها تا مزارع زارعین برنامه دارد.

۸صبح: نظر شما در مورد کشت للمی‌ چیست و این کشت در کشور چه قدر زمینه رشد دارد و مزارع در کشور ما چند درصد للمی ‌استند؟

حیدری: زراعت للمی ‌در حدود بیست درصد را به خود اختصاص داده است. باید ببینیم محصولی که در کشت للمی‌ به وجود می‌آید برای ما مقرون به صرفه است یا نه. این‌جا تنها بحث زراعت نیست بلکه این بحث است که محصول زراعتی را چگونه می‌توان به کالای اقتصادی تبدیل کنیم. ما باید ببینیم که محصول للمی‌ زمینه تبدیل‌شدن به کالای اقتصادی را دارد یا ندارد. آیا ما ظرفیت این را داریم که این گونه محصولات را پروسس کنیم. زراعت در افغانستان غالبا زراعت معیشتی است. زارع تنها برای خودش تولید می‌کند. محصولت زراعتی ما هنوز به کالاهای اقتصادی تبدیل نشده‌اند. زراعت للمی ‌باید ظرفیتش وجود داشته باشد. دانش کشت للمی ‌در کشور وجود ندارد. اگر یک طرز العمل سیسماتیک برای کشت للمی‌وجود می‌داشت بسیار خوبی بود. چون برخی از مناطق کشور برای کشت للمی‌ بسیار مستعد است. از طرف دیگر مدیریت منابع آب در افغاستان یک مساله بسیار مهم است چه برای انکشاف بخش زراعت و چه برای انکشاف معادن و صنعت. حکومت وحدت ملی روی مدیریت آب‌ها بسیار تمرکز دارد، چون ما آب فراوانی داریم و برای جمعیتی که فعلا داریم این مقدار آب بسیار زیاد است. و حتا برای چندین نسل بعدی این آب کفایت می‌کند. منتها اول می‌توانیم با انکشاف زراعت تاثیرات تغییرات اقلیم را کاهش دهیم. اگر ما زراعت خود را انکشاف دهیم، درصد تاثیرات منفی تغییرات اقلیمی‌ را بسیار کاهش خواهیم داد و از فرسایش خاک هم جلوگیری می‌شود. سنتی‌بودن زراعت در کشور باعث شده که زراعت مولدیت نداشته نباشد و وقتی که مولدیت نداشت زارعین از زراعت دل‌سرد می‌شوند وبه طرف شهرها هجوم می‌آورند. ما هنوز محصولات زراعتی را نمی‌شناسیم و اقتصادی‌بودن آن را سنجش نکردیم. مدیریت و آبیاری را درست درک نکردیم. انکشاف زراعت به افزایش دانش و تخصص در سطح محلی نیز دارد و انکشاف زراعت در کشور به یک مدیریت چند‌وجهی نیاز دارد.

اشتراک گذاري با دوستان :