فاجعه‌ای به نام طوفان‌های ریگی

- کاظم همایون - کارشناس محیط زیست

وقوع طوفان‌های ریگی با غبار شدید، آسمان ولایت‌های بلخ، سمنگان، بغلان، تخار، کندز و بدخشان را برای ساعت‌ها تیره و تاریک کرد. شدت برخاسته از این ریزوگردها، به‌حدی بوده است که حتا چراغ‌های موترها و دکان‌ها در فاصله چند متری، قابل رویت نبود و گفته می‌شود که هنوز هیچ نهاد ملی و بین‌المللی در باره وقوع این طوفان چیزی نگفته است. اما به باور من و با توجه به تجارب گذشته و شدت طوفان، منشای این طوفان ریگی، بیرون از مرزها بوده است که از طریق ایران به ترکمنستان و از آن طریق به ولایت فاریاب رسیده است. احتمال دوم این است که منشای این طوفان ریگی، از صحرای عربستان سرچشمه گرفته و از طریق عراق به ایران و ترکمنستان و سپس به ولایت فاریاب داخل شده است. طوفان‌های ریگی که پدیده محیطی منفی در کشورهای خشک و نیمه‌خشک است و اکثرا کشورهای آسیای و افریقایی را احتوا می‌کند. با توجه به این‌که بانی اکثریت کنوانسیون‌های بین‌المللی کشورهای اروپایی و امریکایی‌اند، بدین ملحوظ ریزو گردها به‌عنوان یکی از آلاینده‌های هوا کمتر در حقوق بین‌الملل حفاظت از هوا قرار گرفته است، گرچند پیشینه این بحث در برخی تعهدهای عرفی بین‌المللی نظیر «ممنوعیت استفاده زیان‌بار از سرزمین» یافت می‌شود و اسناد بین‌المللی بیشتر در زمینه‌ی گردوغبار ناشی از آتش‌سوزی، حفاظت از خاک، مقابله با بیابان‌زایی و مبارزه با خشک‌سالی که به‌گونه مستقیم و غیرمستقیم به پدیده ریزه‌گردها ارتباط پیدا می‌کند، وجود دارد.
مشهورترین سند در منطقه آسیای جنوب شرقی، در سال ١٩٩٧ بود که در اثر آتش‌سوزی جنگل‌های اندونیزیا، که زیان‌های به بار آمده نه فقط به کشور میزبان، بل به مالیزیا، میانمار، سنگاپور و تایلند رسید. برایند این فاجعه منجر به ایجاد سند منطقه‌ای در این زمینه «برنامه عمل منطقه‌ای ریزوگردها» شد. دلایل ایجاد طوفان‌های ریگی متعدد است. یکی از دلایل فرسایش خاک است. خاک از طریق فرسایش بادی نیز تخریب می‌شود، به‌دلیل ماهیت کمتر مرزگذر، خاک نسبت به آب و هوا، اسناد محدودتری در حقوق بین‌المللی به این مساله پرداخته است که در این زمینه، از اسناد غیرالزام‌آور منشور اروپایی خاک، منشور جهانی خاک «فایو» برنامه خاک‌های جهانی و برنامه‌ی محیط زیست ملل متحد نام برد و عامل دیگر که منجر به تشدید ریزوگردها و ریگ می‌شود، بیابان‌زایی است و شاخص‌ترین سند در این زمینه، کنوانسیون ١٩٩۴ پاریس برای مقابله با بیابان‌زایی، اشاره کرد که کشورهای عضو این کنوانسیون از طریق اجرای «برنامه‌های عمل ملی و منطقه‌ای» اقدام به شناسایی عوامل موثر بیابان‌زایی می‌کنند. دلیل دیگر مرتبط به ریزوگردها در حقوق بین‌المللی، موضوع کنترول خشک‌سالی و مبارزه با خشک‌سالی است که کنوانسیون ١٩٧٣ «اوگادوگو» در خصوص تشکیل کمیته دایمی بین‌الدولی، نظارت بر خشک‌سالی که هدف این کنوانسیون مبارزه با خشکسالی و آثار آن در منطقه افریقا تدوین شده است می‌باشد. متاسفانه افغانستان با توجه به تغییر اقلیم، بیابان‌زایی، جنگل‌زدایی و فرسایش خاک در ردیف آسیب‌پذیرترین منطقه‌ها قرار گرفته است و پس از این طوفان‌های ریگی فرامرزی با شدت سرعت و دامنه گسترده، یک امر متداول می‌نماید و تجارب هم نمایان‌گر این است که منشای این آلاینده‌های مرزگذر، از صحرای عربستان برخاسته و از آن‌طریق به عراق، ایران می‌رود و در نهایت کشور ما را تهدید می‌کند. ایران با توجه به تهدیدهای روزافزون از طوفان‌های ریگی و ریزگردها، برنامه‌ی عمل منطقه‌ای و ملی را از چندین سال بدین‌سو روی دست گرفته است که با راهکارهای مالچ‌پاشی و غرس نهال‌ها (دیوار سبز) از تهدیدهای برخاسته از آن، به قدری کاسته است.
باتوجه به این‌که ایران یگانه کشوری می‌باشد که از فرسایش آبی و خاکی در جهان رنج می‌برد، طوفان‌های ریگی و ریزگردها در این کشور دامنه‌اش گسترده‌تر شده و این گستردگی دامنه‌اش تهدید جدی را به کشور ما به بار خواهد آورد.
حکومت افغانستان در هم‌یاری با اداره ملی حفاظت از محیط زیست، با شریکان کاری‌اش باید دست به کار شده و از راهکارهای گفته شده در این نوشته و تجارب کشورهای آسیای و افریقایی کار بگیرد.
این فاجعه، سالانه ملیاردها افغانی به مردم افغانستان زیان‌ می‌رساند. مردم هزینه‌های پنهانی را در بخش دام‌پروری، زراعت، اثاثیه و تجهیزات، امتعه و خدمات، صحت و خورندگی، بناها و سنگ‌فرش‌ها متقبل می‌شوند. حکومت باید از این فاجعه، جلوگیری کند.

اشتراک گذاري با دوستان :