زبیر فتاحی: تغییر اقلیم حق حیات را تهدید می‌کند

- مصاحبه با زبیر فتاحی کار‌شناس محیط زیست مصاحبه‌کننده: مریم حسینی

اشاره: تغییر اقلیم پدیده‌ای است که به‌عنوان یک چالش بزرگ جهانی مطرح می‌شود. این پدیده هیچ‌ مرزی را به‌رسمیت نمی‌شناسد و بی‌امان و به‌سرعت در حال گسترش است. در مصاحبه‌ای که روزنامه ۸صبح با زبیر فتاحی مسوول برنامه‌ی «اکت» در افغانستان انجام داده، در پیوند به تغییر اقلیم با نقض حقوق بشر بیشتر پرداخته شده است.

۸صبح: در کشوری مانند افغانستان حقوق بشر به‌خاطر ناا‌منی‌ها و درگیری‌ها، نبود حکومت‌داری خوب و نبود عدالت و غیره، همواره نقض شده و می‌شود. در کنار این مسایل، کدام موضوعات محیط زیستی و یا خود محیط زیست چگونه می‌تواند روی نقض حقوق بشر اثر بگذارد و یا به نقض حقوق بشر در کشور دامن بزند؟

زبیر فتاحی: خود محیط زیست، محیطی است که ما در آن زندگی می‌کنیم و از این نظر رابطه بسیار نزدیک با حقوق بشر دارد. از حق زندگی گرفته تا حق تغذیه، تمام این حقوق با محیط زیست ما ارتباط مستقیم دارد. اگر محیط زیست ما صدمه ببیند، طبیعتا حقوق بشر ضایع می‌شود. اگر بخواهیم کمی فلسفی به این بحث بپردازیم، امرتاسین دانشمند فرهیخته هندی بحثی زیر عنوان توسعه من‌حیث آزادی را مطرح می‌کند. این بحث روی قابلیت‌ها مطرح می‌شود و در ‌‌نهایت امر، این که انسان‌ها چطور می‌توانند به خواسته‌هایی که دارند، برسند و آن‌ها را اجرا کنند و این که ما چطور بتوانیم زمینه را فراهم بسازیم تا انسان‌ها بتوانند‌‌ همان چیزی را که می‌خواهند، اجرا کنند. به‌گونه‌ی مثال، حق لذت‌بردن از مناظر طبیعی، حق گشت‌و‌گذار در فضای آزاد، این‌ها حقوق انسانی هستند. اگر از دید محیط زیستی بنگریم، اگر توسعه شدید صورت بگیرد و دولت به‌مسایل محیط زیستی توجه نکند، خود توسعه باعث می‌شود که این حقوق، از انسان‌ها گرفته شود. وقتی فضای طبیعی و جنگل برای ایجاد ساختمان‌ها تخریب می‌شود، حق طبیعی از ساکنین منطقه گرفته می‌شود. شما در چین شاهد هستید که آلودگی هوا به حالت بسیار شدید رسیده که مردم در شهر‌های بزرگ با ماسک از خانه بیرون می‌روند. حتی قدرت دید وجود ندارد. این حالت خودش حق اولی انسان‌ها که هوای پاک است را سلب کرده است. سوال مطرح می‌شود این حق چطور گرفته شده؟ این حق توسط پالیسی‌های نا‌منظم دولت گرفته شده که آمدند رشد اقتصادی را در اولویت قرار دادند و محیط زیست سالم برای زندگی را از بین برده‌اند. بحث دیگر این است که وقتی ما از مسایل محیط زیستی صحبت می‌کنیم حق دیگری هم پیش می‌آید و آن حق سکونت و یا حق انتخاب سکونت است. به‌طور مثال وقتی بندهای بزرگ ساخته می‌شود، حتمن در این منطقه کسانی هستند که زندگی می‌کنند. از قرن‌ها در این منطقه سکونت داشتند، وقتی پروژه‌ها اجرا می‌شود، افراد مجبور به‌ترک منطقه می‌شوند و ما همین حق سکونت را از آن‌ها می‌گیریم. ممکن است به آن‌ها در جای دیگر زمین داده شود، اما برخی افراد با‌‌ همان منطقه و زمین ارتباط روحی و روانی دارند.
در این میان، مساله آب‌ها هم مطرح می‌شود. مهار آب‌ها و مهارکردن سیلاب‌ها هم مهم است و اگر برنامه‌ها در این زمینه درست نباشد و سیلاب‌ها بیایند و ما آن‌ها را مهار کرده نتوانیم ما حق سکونت را از افراد گرفته‌ایم و حتا امکان دارد حق زندگی از افراد گرفته شود. بنا از هر زاویه‌ای که به محیط زیست بنگریم، محیط زیست رابطه تنگاتنگی با حقوق بشر دارد و می‌تواند حقوق بشر را هم بهتر تامین کند، چون زمین به ما نان و آب و اکسیجن می‌دهد و هم محیط زیست می‌تواند حقوق بشر را از بین ببرد و این به پالیسی‌هایی بر می‌گردد که انسان‌ها روی دست می‌گیرند. به این دلیل این موضوع بسیار اهمیت دارد. بحث مهم‌تر این است که تغییر اقلیم برای حقوق بشر یک خطر عمده است.

۸صبح: خوب در این‌جا بحث توسعه‌ی پایدار و توسعه‌ای که چندان به محیط زیست آسیب وارد نکند مطرح می‌شود، شما فکر می‌کنید در کشور ما به توسعه‌ی پایدار و توسعه‌ای که به محیط زیست آسیب وارد نکند، توجه می‌شود؟ چون‌‌ همان‌طور که شما گفتید محیط زیست رابطه‌ی نزدیکی با تامین حقوق بشر دارد. حتا می‌تواند مانند شمشیر دولبه در رابطه‌ به حقوق بشر عمل کند.

زبیر فتاحی: وقتی از توسعه‌ی پایدار و حقوق بحث می‌کنیم، باید به این موضوع توجه داشته باشیم که حقوق از لحاظ زمانی دو بخش دارد، یکی حق افراد فعلی است و این که حق افراد فعلی تامین می‌شود و یا نمی‌شود و دیگری حالت آینده و نسل‌های بعدی است که چه می‌شوند. زیرا نسل‌های بعدی، بر ما حق دارند. اگر توسعه، ناپایدار صورت بگیرد، شاید برای نسل فعلی امکانات زندگی بهتری را فراهم کند، اما ممکن است این حق به بهای تلف‌شدن حق نسل بعدی تمام شود. بنابراین وقتی از نظر محیط زیستی به توسعه پایدار می‌نگریم، فقط «بعد اکنون» ندارد. باید به حالت آینده آن نیز توجه شود. در کشور ما خوشبختانه و یا بدبختانه با این که توسعه یکی از اولویت‌های اصلی در دولت فعلی و در دولت سابقه بود، ولی در عمل توسعه به شکلی که باید، صورت نگرفته که محیط زیست را تخریب کند. به سرعتی که روند توسعه در دیگر کشور‌ها وجود دارد، در افغانستان ما شاهد آن نیستیم. توسعه در کشور صورت گرفته، ولی به پیمانه‌ی بسیار کم.

۸صبح: بلی، توسعه صورت نگرفته است، ولی محیط زیست در کشور بسیار خراب شده است.

زبیر فتاحی: بلی، این واقعیت است. ولی در دیگر کشور‌ها توسعه یک اولویت بسیار مهم است. در افغانستان مسایل محیط‌زیستی اهمیت ندارند و در اولویت اول قرار ندارند. من گپ شما را قبول دارم، اما توسعه در حالت شدید هم، در کشور صورت نگرفته که ما بتوانیم بگوییم که برای محیط زیست ضربه وارد کرده است. وقتی از دید محیط زیستی صحبت می‌کنیم، برای درست‌کردن کارخانه‌های بزرگ و پارک‌های صنعتی زمین‌های زراعتی تخریب نشده است و اگر شده در پیمانه بسیار کوچک صورت گرفته است. توسعه در کشور به‌حدی نبوده که ما بتوانیم بگوییم که یک خطر بزرگ برای محیط زیست بوده باشد. ولی مهم این است که در آینده، دولت در برنامه‌های توسعه‌ای به مسایل محیط زیستی توجه عمده از خود نشان دهد که ضررهای محیط زیستی را به حداقل آن برساند.

۸صبح: بحث توسعه‌ی پایدار وقتی مطرح می‌شود که پدیده‌ی تغییر اقلیم رخ داده و اثرات منفی این پدیده در کشورهای فقیر بیشتر نمایان شده است و اگر به توسعه‌ی پایدار در کنار خطر‌های تغییر اقلیم توجه نشود، به‌نظر شما چگونه این موضوع به‌نقض حقوق بشر در کشور دامن خواهد زد؟

زبیر فتاحی: تغییر اقلیم، یکی از جدی‌ترین خطرهایی است که افغانستان با آن مواجه است. آمار و ارقام نشان می‌دهد که افغانستان بسیار آسیب‌پذیر است. تغییرات اقلیم در حال وقوع است و ما این پدیده را امسال در کابل دیدیم. کابل در زمستان برف نداشت و اگر به زبان عامیانه بگویم تغییرات اقلیم شاخ و دم ندارد. تغییر اقلیم یک خطر بسیار عمده را برای حقوق بشر ایجاد می‌کند. تغذیه حقی از حقوق اولی انسان‌ها است. تغییر اقلیم بر بخشی که بیشتر آسیب وارد می‌کند، زراعت است. در اثر این پدیده، تولیدات غذایی کم می‌شوند. برخی از مطالعات نشان می‌دهند که با بلندرفتن درجه دمای هوا، تولید گندم ۶ درصد پایین می‌آید. برخی مطالعات دیگر نشان می‌دهد که تولید برخی حبوبات تا ۲۵ درصد کاهش پیدا می‌کنند. در عین زمان رشد نفوس ما تقریبا دو اعشاریه ۶ درصد در سال است، در حالی که زمینی که ما در اختیار داریم، افزایش پیدا نمی‌کند زمین ما همین زمین است، اما هوا در حال تغییر است و در ده سال آینده، جمعیت بیشتری خواهیم داشت و تولیدات ما به‌دلیل تغییرات اقلیم، احتمالا کمتر خواهد شد. تاثیر این پدیده برای مردم این است که غذای کمتری دریافت خواهند کرد. پس خود به‌خود، از حق اولی که تغذیه است، محروم می‌شوند. تغییر اقلیم می‌تواند مستقیما روی آن تاثیر بگذارد و در نتیجه غذای کمتری به انسان‌ها برسد. ما اگر از دید اقتصادی نگاه کنیم، وقتی که عرضه کم شود، تقاضا زیاد است و به‌دلیل نفوس زیاد، نرخ‌ها هم بالا می‌رود. بنابر این تغییر اقلیم نه تنها به کمبود غذا منجر می‌شود، بل که‌‌ همان غذایی هم که خواهد بود، قیمت بالایی خواهد داشت. در این حالت، سوتغذی پیش خواهد آمد و سوی تغذی ممکن است حق زندگی را از افراد سلب کند. حق دیگری که در تغییر اقلیم آسیب می‌بیند، حق صحت است. هر انسانی حق دارد از محیط خوب برخوردار باشد. وقتی تغذیه کمتر صورت بگیرد، خود به‌خود آسیب‌پذیری بدن انسان بالا می‌رود. متاسفانه اگر دمای هوا بالا برود، ما جامعه‌ی سالمی نخواهیم داشت و این یکی از چالش‌های عمده است. از سوی دیگر تغییر اقلیم، برخی از بیماری‌های دیگر را ازدیاد می‌بخشد. حتا جبهه‌ی هوای گرمی که در برخی جا‌ها ظاهر می‌شود، ممکن است باعث تلف‌شدن انسان‌ها شود. موضوع دیگر حق آب است. در اثر تغییر اقلیم ممکن است آب کمتری در دسترس ما قرار بگیرد. ذخیره‌های آبی و یخ‌چال‌ها زود‌تر آب و در کوتاه‌مدت باعث سیلاب‌ها می‌شوند و در درازمدت باعث خشک‌سالی و یا کمبود آب می‌شود. ایران و پاکستان دو همسایه ما با کمبود آب دچار هستند و برای آن‌ها حتا مساله آب با مساله امنیت ملی آن‌ها ارتباط دارد. افغانستان بالا آب است، ولی نباید فکر کنیم که تا ابد بالا آب باقی خواهیم ماند. ممکن است نسل بعدی ما با کمبود آب دچار شود. اگر دمای هوا بالا برود و افراد با کمبود آب مواجه شوند، مجبور می‌شوند که منطقه‌ی خود را ترک کنند. این حالت حق سکونت را از آن‌ها می‌گیرد. این یک انتخاب خود‌خواسته نیست. مردم در اثر تغییر اقلیم که به کم‌آبی مواجه شده‌اند، مجبور به‌ترک خانه‌های خود می‌شوند.

۸صبح: اثرات منفی تغییر اقلیم در تمام کشور‌ها یک سان نیست. اثرات منفی این پدیده در کشورهای توسعه‌یافته با کشورهای توسعه‌نیافته فرق دارد. به نظر شما در این حالت، نقض حقوق بشر در این کشور‌ها چگونه است؟

زبیر فتاحی: وقتی از تغییر اقلیم صحبت می‌شود، مساله آسیب‌پذیری مطرح می‌شود. ما به‌عنوان فرد، خانواده، منطقه و کشور چقدر توانایی داریم که بتوانیم اثرات منفی تغییر اقلیم را کمتر بسازیم؟ این موضوع رابطه‌ی نزدیک با اقتصاد دارد. اگر اقتصاد قوی داشته باشیم می‌توانیم تاثیرات منفی تغییر اقلیم را رفع بسازیم. کشورهای توسعه‌یافته به‌دلیل داشتن اقتصاد قوی‌ای که دارند، روی مساله سازگاری بسیار کار می‌کنند. اما کشورهای فقیر فرصت‌های اقتصادی کشورهای توسعه‌یافته را ندارند که بتوانند سازگاری به تمام معنا را انجام بدهند. به این دلیل، آسیب‌پذیری این کشور‌ها بسیار بیشتر است. ولی این به این معنا نیست که این کشور‌ها هیچ کاری را انجام داده نمی‌توانند. ما می‌توانیم از اکنون روی تولید بذرهایی کار کنیم که در مقابل دمای بیشتر مقاوم هستند. این خود به‌خود در ده سال آینده تاثیرات منفی تغییر اقلیم را کاهش خواهد داد. ما اثرهای منفی تغییر اقلیم را از بین برده نمی‌توانیم، ولی می‌توانیم آن را کمتر بسازیم. به‌همین شکل می‌توانیم روی مهار آب‌ها برنامه‌ریزی کنیم و هم‌چنان برنامه‌های آموزشی را روی دست بگیریم. اقتصاد قوی کمک می‌کند تا ما با تغییر اقلیم، سازگاری بیشتری را ایجاد کنیم و دراین صورت از نقض وسیع حقوق بشر نیز می‌توان جلوگیری کرد.

اشتراک گذاري با دوستان :