اهمیت لایه اوزون و حفاظت آن در افغانستان

- صمیم هوشمند -مسوول برنامه‌های واحد ملی اوزون- اداره ملی حفاظت محیط‌زیست افغانستان

لایه اوزون چیست؟
لایه اوزون عبارت از لایه‌ای در جو کره زمین و در بخش ستراتوسفیر است که از مالیکول‌های اوزون تشکیل شده و دور تا دور این سیاره را مانند یک حباب در بر گرفته و نقش یک فیلتر را در برابر پرتو مضر ماورای بنفش آفتاب، با نام UV-B ایفا می‌کند. این پرتو نور بسیار قوی بوده که از آفتاب می‌تابد و پیامد‌های بسیار جدی روی سلامتی انسان و محیط‌زیست دارد.
لایه ستراتوسفیر پس از لایه تروپوسفیر، در فضای زمین قرار دارد و از ارتفاع ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری زمین آغاز و تا ارتفاع ۴۰ تا ۵۰ کیلومتری ادامه پیدا می‌کند.
به‌طور عموم دانشمندان اوزون را به دو بخش عمده تقسیم کرده‌اند، اوزون بد و اوزون خوب. اوزون بد به آن بخشی از اوزون اطلاق می‌شود که در ارتفاع پایان‌تر از ۱۰ کیلو‌متری قرار داشته باشد که این اوزون در اثر فعالیت‌های انسانی تشکیل می‌شود و در لایه تروپوسفر موقعیت دارد. در کل این نوع اوزون بخش آلود‌گی‌های هوا شناخته می‌شود. اوزون خوب را هم‌چنان اوزون تروپسفیری می‌نامند. این نوع اوزون به‌شکل طبیعی تشکیل می‌یابد و همان لایه حیاتی است که زمین را از شعاع ماورای بنفش محافظت می‌کند.
بعد از انقلاب صنعتی، به‌دلیل فعالیت‌های انسانی، بخشی از لایه اوزون که در ناحیه قطب جنوب زمین قرار دارد، تخریب شده و این موضوع باعث شده است که اشعه‌ی مخرب آفتاب به زمین رسیده و باعث خسارات زیادی در آن ساحات شود. روی این ملحوظ بود که پس از سال‌ها مطالعات علمی ‌توسط دانشمندان، اطلاعات مفصلی در مورد نازک‌شدن لایه اوزون و راه‌های بهبود آن به‌دست آمد و تلاش‌های جهانی برای حفاظت از لایه اوزون تشدید یافت. به همین دلیل و برای اولین بار در سال ۱۹۸۵، کشورهای جهان در شهر ویانا کشور اتریش گرد هم آمدند و یک چهارچوب حقوقی را به‌خاطر تحفظ قشر اوزون به نام کنوانسیون ویانا به امضا رسانیدند.
به تعقیب آن در سال ۱۹۸۷ در شهر مونتریال کشور کانادا، تلاش‌های دوستداران محیط‌زیست به نتیجه رسیده و کشورهای جهان پیمانی را به‌نام «پروتوکل مونتریال» به امضا رساندند. این پروتوکل در نوع خود، شاید مهمترین دستآورد کشورها در مسایل محیط زیست و به‌خصوص حفاظت از لایه اوزون به شمار برود. چرا که کشورهای عضو را موظف می‌سازد تا طی زمان‌بندی مشخص استفاده از مواد مخرب لایه اوزون را ممنوع سازند. در حال حاضر بیش از ۱۹۷ کشور، این پروتوکل را امضا کرده‌اند.
گزارش‌های ناسا نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۵ حفره اوزون به ۲۸.۲ میلیون کیلومتر مربع رسیده که نسبت به سال ۲۰۱۴ که ۲۴.۱ میلیون کیلومتر مربع بود بیشتر شده که این خود یک زنگ خطر جدی برای موجودات زنده در روی کره زمین است.
اما لایه اوزون چگونه تخریب می‌شود؟
مواد مخرب اوزون (ODS) مواد کیمیاوی‌ای می‌باشند که از پتانسیل کافی برای عکس‌العمل با مالیکول‌های اوزون در ستراتوسفیر بر خوردار می‌باشند. این مواد از ‌هایدروکاربن‌های کلوردار‌، فلوردار یا برومایددار تشکیل شده‌اند و عبارتند از: کلوروفلوروکاربن ‌(CFCs)،‌ هایدروکلوروفلورکاربن (HCFCs)، هالون‌ها، ‌هایدروبروموفلوروکاربن‌ها(HBFCs)، بروموکلورومتان، میتایل کلوروفرم، تتراکلوراید کاربن‌ها، میتایل برومایی و غیره می‌باشند که اکثرا در صنایع سرد‌کننده مانند یخچال، ایرکاندیشن، صنایع فوم یا اسفنج‌سازی، مواد ضد حریق در اسپری‌ها، در صنایع زراعتی و غیره موارد، استفاده می‌شود.
از اثرات منفی ناشی از نازک‌شدن لایه اوزون می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: آفتاب‌سوختگی و التهاب و ایجاد خشکی در پوست و ‌در نوع شدید آن ایجا‌د سرطان پوست. اختلال در مسیر سیر پرندگان و عقیم‌شدن در انواع زیاد پرند‌گان، تغییر در نظم اکوسیستم‌های خاکی و آبی، ایجاد تغییرات در سیستم دفاعی بدن انسان‌ها و حیوانات، ایجاد عفونت‌های چشمی‌ مانند آب مروارید در انسان‌ها و برخی از حیوانات و در نهایت گرم‌شدن کره زمین و متعاقب آن ایجاد خشک‌سالی‌، شیوع بیماری، جاری‌شدن سیل‌ها و تغییر اقلیم را نام برد.
حفاظت لایه اوزون در افغانستان
دولت جمهوری اسلامی‌افغانستان، در ماه جون سال ۲۰۰۴ میلادی پروتوکول مونتریال را تصویب کرد و به حیث ۱۸۸ مین عضو آن شناخته شد. مواد مخرب لایه اوزون (ODSs) که در افغانستان توسط دفتر حفاظت لایه اوزون اداره ملی حفاظت محیط‌زیست کنترول می‌گردد، عمدتا در یخچال‌ها، ایرکندیشن‌های ثابت و سیار، صنایع، وسایل اطفاییه (آتش‌نشانی)، اسپری‌ها، حشره‌کش‌ها و اسفنج‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
تطبیق مرحله اول پروتوکول مونتریال در افغانستان ختم استفاده از گازهای کلوروفلوروکاربن‌ها (CFCs)، هالون‌ها و کاربن تترا کلوراید (CTC) تا سال ۲۰۱۰ بود، که خوشبختانه افغانستان به این هدف نایل آمد. دفتر حفاظت لایه اوزون اداره ملی حفاظت محیط‌زیست با همکاری نزدیک ارگان‌های ذی‌ربط از جمله ریاست عمومی ‌گمرکات، وزارت کار و امور اجتماعی و سایر نهادها توانست الی سال ۲۰۱۰ میلادی واردات گازات «سی اف سی– CFCs از جمله R12» را منع کند. که این امر باعث شد تا افغانستان جایزه کشور موفق تطبیق‌کننده پیمان را در سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۰۹، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ به‌دست بیاورد.
مرحله دوم پروتکل مونتریال و برنامه‌ای که فعلا دفتر اوزون اداره ملی حفاظت محیط‌زیست مطابق به تعهداتی که با پروتوکل مونتریال دارد و بالای آن کار می‌کند حذف تدریجی گازهای‌ هایدرو کلورو فلورو کاربن یا HCFC می‌باشد که باید تا سال ۲۰۴۰ واردات و استفاده این گازها را منع کند.
دست‌آورد‌های عمده دفتر ملی حفاظت لایحه اوزون- اداره ملی حفاظت محیط‌زیست در افغانستان در سال‌های اخیر
• آموزش ۸۶۶ کارمند گمرک‌های کشور
• آموزش ۱۰۵ کارمند‌ ارگان‌های ذی‌ربط انفاذ قانون
• آموزش ۳۸۰ ‌تکنیشن‌کار‌ یخچال و ایرکندیشن
• توزیع ۱۸ پایه دستگاه‌‌ تشخیص‌کننده مواد مخرب لایه اوزون
• توزیع ۱۳۰ پایه دستگاه‌‌ بازیافت گاز‌های مخرب لایه اوزون
• آموزش ۵ ماستر ترینر ترمیم یخچال
• حذف ۱۷۶ میتریک تن مواد مخرب لایه اوزون
• منع تورید سی ایف سی‌ها، کاربن تترا کلوراید و هالون‌ها
• تثبیت مقدار مصرف گازهای ایچ سی‌ایف‌سی در سال ۲۰۱۳
• نشر هزاران نسخه مواد تبلیغاتی به شمول کتاب‌ها و بروشور‌ها مانند کتاب آموزش کارمندان گمرک‌ها، کتاب ۱۰ سوال ۱۰ جواب در مورد لایه اوزون، کتاب قصه اوزون برای اطفال و بدیل HCFC ها و غیره
حال چگونه ما می‌توانیم از لایه اوزون حفاظت کنیم
هنگام خرید وسایل سرد‌کننده مانند یخچال و ایرکاندیشن کوشش کنیم که از وسایلی که از گاز HCFC در آن استفاده نشده باشد خریداری کنیم.
از وسایل استفاده کنیم که علامت موثریت انرژی در آن ذکر باشد یا از وسایل دوست با محیط‌زیست استفاده کنیم.
یخچال را با کارد و چاقو پاک نکنیم.
در هنگام نصب ایرکاندیشن با افراد مسلکی به تماس شویم.
تا حد امکان از گشت‌و‌گذار کودکان در ساعاتی که شعاع آفتاب شدید می‌باشد، خود‌داری کنیم.
اگر در اوقاتی که شعاع آفتاب شدید می‌باشد، زیاد گشت‌و‌گذار دارید از کریم‌های ضد آفتاب استفاده کنید.

اشتراک گذاري با دوستان :