از کابل تا پاریس برای حل مشکلات بزرگ دنیا باید متحد شد

- مصطفی حسنی-استاد دانشگاه کابل

گرم شدن زمین و بحث تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های بشر یکی از مشکلات و معضلات عمده محیط زیستی است که در دو دهه اخیر توجه بسیاری از محافل علمی و سیاسی جهان را به‌خود جلب کرده است. در حال حاضر این حقیقت که بشر وضعیت اتمسفر زمین را تغییر می‌دهد، به وضوح روشن شده است. هرچند با توجه به ابعاد گسترده کره زمین امکان وقوع چنین تغییراتی بعید به نظر می‌رسد اما متاسفانه در عمل شاهد بروز این تحولات مخرب محیط زیستی هستیم. پدیده گرم شدن جهانی و اثرات گازهای گلخانه‌ای، به عواقب و پیامدهای تغییرات اقلیمی بر تنوع بیولوژیکی اکوسیستم‌های مختلف کره زمین، مباحث زراعت و منابع طبیعی، شبکه‌های‌ هایدرولوژیکی، مسایل اقتصادی و اجتماعی، گسترش شیوع آفات و بیماری‌ها و ایجاد اختلال در شبکه‌های حیات و سایر موارد مرتبط با این مساله اشاره شده است.
تشدید روزافزون معضلات زیست محیطی همچون گرم شدن جهانی، کاهش منابع آب و نابودی تنوع حیاتی در قرن آتی، به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های بسیاری از کشورهای جهان و سازمان‌های بین‌المللی تبدیل شده است. این بحرانها به قدری گسترش یافته اند که دیگر راهی جز پیشگیری از شدت این تغییرات برای بشر نمانده است. در صورتی که میزان گازهای گلخانه‌ای موجود در اتمسفر به همین منوال افزایش یابند، نتیجه آن خیلی بیشتر از انقراض انواع، افزایش سطح آب دریاها و ابحار، خشکسالی‌های ممتد، تغییر فصل بارندگی، ایجاد سیلاب‌ها و تاثیر منفی اجتماعی ـ اقتصادی خواهد بود. به اعتقاد دکتربسکی ما اکنون از مرحله بحرانی گذشته ایم و به مرحله «جبران ناپذیر» نزدیک میشویم. در سالهای اخیر تغییرات اقلیمی، تمام مناطق جهان را درگیر مسائل و بحرانهای خود کرده است. سازمان ملل نیز در مورد حوادث طبیعی سال ۲۰۰۷ معتقد است که ۹۰ درصد بدترین حوادث در نتیجه تغییرات اقلیمی رخ داده اند.
آنچه این روزها از آن به عنوان گرمایش جهانی (Global warming) نام برده می‌شود، در حقیقت افزایش اوسط درجه حرارت زمین در نزدیکی سطح آن است. تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد در طول یک صد سال گذشته اوسط درجه حرارت هوا در نزدیکی سطح زمین بین ۰٫۱۸ تا ۰٫۷۴ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. هیات بین الدولی تغییرات اقلیمی (IPCC) که مرجعی معتبر در زمینه تغییرات اقلیمی و تاثیرات گرم شدن جهانی است، در گزارشی اعلام کرده است که افزایش درجه حرارت که از اواسط قرن بیستم در کره زمین مشاهده شده، بیشتر مربوط به گازهای گلخانه ای است که انسانها تولید کرده اند. این هیات در گزارش خود نقش عوامل طبیعی چون آتشفشان‌های خورشیدی را رد نکرده اما معتقد است این اثرات تا اوایل دهه ۵۰ میلادی که دنیا هنوز صنعتی نشده بود، قابل بررسی است. تقریبا ۲۰ درصد از گازهای گلخانه ای جهان، از مساله نابودی جنگل‌ها نشات گرفته اند، زیرا زمین جنگل‌های صاف شده، اغلب جهت چراگاه حیوانات و پرورش محصولات غذایی برای حیوانات و یا تهیه سوخت‌های بیولوژیکی به کار میروند.
مدل‌های تغییرات اقلیمی که IPCC طراحی کرده است، نشان می‌دهد در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۱۰۰ میلادی اوسط درجه حرارت هوای سطح زمین بین ۱٫۱ تا۴٫۵ درجه سانتی گراد افزایش می‌یابد. هرچند اغلب بررسی‌ها تنها به نشان دادن نتایج گرم شدن جهانی تا سال ۲۱۰۰ میلادی اکتفا می‌کنند، اما دانشمندان معتقدند حتی اگر میزان گازهای گلخانه‌ای اتمسفر زمین ثابت بماند، اثرات آن تا پایان هزاره سوم پابرجا خواهد بود.
گرمایش جهانی اثرات ناخوشایند فراوانی بر زندگی انسانها و جانوران میگذارد. با گرم شدن زمین، یخهای قطبی آب میشوند، سطح آب دریاها بالا میآید و فصل‌ها شدت بیشتری می‌گیرند. یعنی زمستانها سردتر از همیشه خواهد بود و تابستانها گرم‌تر و خشک‌تر می‌شوند. این ماجرا بر زراعت که یکی از کلیدی ترین فعالیت‌های تولیدی کره زمین است تاثیر ناخوشایند می‌گذارد. تغییر اقلیم موجب افزایش اوسط درجه حرارت زمین شده و در نتیجه فصل رشد و نمو محصولات را طولانی‌تر می‌کند. در مناطقی که گرمای تابستانی در شرایط معمول نیز زیاد و برای رشد محصولات زیان آور است، افزایش درجه حرارت شرایط را باز هم سخت‌تر می‌کند. با افزایش درجه حرارت، احتمال خشکسالی افزایش می‌یابد و میزان تبخیر رطوبت خاک زیاد می‌شود.
از طرف دیگر، گرمایش زمین میزان بارندگی را در مناطق مختلف تغییر می‌دهد. تغییر میزان و زمان وقوع بارندگی بر روی فرسایش و رطوبت خاک تاثیر می‌گذارد؛ عواملی که هر دو در زراعت بسیار مهم هستند. پیش‌بینی می‌شود اگر روند گرم شدن زمین همین‌گونه افزایش یابد، میزان بارندگی در عرض‌های شمالی افزایش و در مناطق نزدیک استوا کاهش یابد.
اثرات و تبعات پدیده گرم شدن جهانی از دیدگاه اکولوژیکی، گرم شدن جهانی می‌تواند باعث تغییرات پر دامنه‌ای در محیط زیست، تنوع حیاتی و زندگی انسان شود. امروزه دانشمندان و کارشناسان اقلیم شناسی و علوم محیط زیستی اعتقاد دارند که یکی از عوامل دگرگونی اقلیمی کره زمین در سالهای اخیر اثر افزایش گازهای گلخانه ای بوده است.
میزان کاربن دای اکساید موجود در هوا معیاری برای سنجش گازهای گلخانه ای محسوب می شود. به عنوان مثال قبل از صنعتی شدن دنیا، کاربن دای اکساید موجود در هوا PPM 260-280 بود، اما بعد از صنعتی شدن این میزان افزایش یافت. گفته می شود سال ۲۰۰۵ گرم‌ترین سال در قرن اخیر بوده است؛ در این سال میزان کاربن دای اکساید موجود در هوا به PPM 381 رسید اما در سال ۲۰۱۵ این مقدار به ۴۰۰ PPM رسیده است که فوق العاده هشدار دهنده است.
گروهی از کارشناسان فرانسوی براین باورند که مبارزه با افزایش درجه حرارت نباید تنها به کاهش گاز کاربن دای اکساید محدود شود زیرا متان گاز دیگری که اثر گلخانه ای آن در کوتاه مدت بسیار با اهمیت است، نادیده گرفته شده است. این کارشناسان همچنین خاطر نشان کردند، کاهش کاربن دای اکساید به تنهایی نمی تواند تا سال ۲۰۵۰ میلادی دو درجه از درجه حرارت زمین بکاهد.
گرمایش جهانی بر تمامی موجودات زنده و غیرزنده زمین تاثیر می گذارد، گرم شدن زمین باعث افزایش شدت تبخیر می شود و به تبع آن میزان نیاز محصولات زراعت به آب افزایش می یابد. ازسوی دیگر مقدار آب برای مصارف زراعت کم می شود و در نتیجه خشکسالی، مصوونیت غذایی به خطر می افتد. خشکسالی سبب مهاجرت روستاییان به شهرها، حاشیه نشینی، روی آوردن به سمت شغل‌های کاذب و افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی می شود.
افزایش درجه حرارت زمین همچنین دسترسی به آب شیرین و آشامیدنی را تحت تاثیر قرار می دهد. از سویی به علت بالا آمدن سطح آب دریاها، آب شور به منابع آب شیرین ساحلی نفوذ می کند و باعث تغییر کیفیت آن می شود.
کاهش تنوع حیاتی و تاثیرات سوء بر انواع حیوانی و نباتی از دیگر تبعات افزایش درجه حرارت کره زمین است. مهاجرت جانوران و تغییر پوشش نباتی در اثر خشکسالی و کم آبی باعث تغییر در زنجیره غذایی و تاثیرات نامطلوب بر اکوسیستم منطقه می شود. همچنین این مشکل در دریاها به تغییر تنوع حیاتی اکوسیستم آب می انجامد.
اثرات اقتصادی پدیده گرم شدن جهانی مخصوصا در کشور‌های روبه انکشاف مثل افغانستان بسیار زیاد مشهود است. برخی کارشناسان اقتصادی در طول این سالها که بحث گرم شدن جهانی در دنیا داغ شد، تلاش کردند میزان ضررهای اقتصادی این پدیده را در جهان برآورد کنند. تاکنون بیش از یکصد تحقیق در این زمینه انجام شده است، اما هنوز نتیجه یکسان و مشخصی به دست نیامده است. این تحقیقات میزان مضرات اقتصادی گرم شدن جهانی را از رقمی در حدود سه تا نود و پنج دالر برای هر تن کاربن دای اکساید برآورد کرده اند. نتایج تحقیقات این دانشمندان بر یک نکته تاکید دارد آن این‌که «هرچند کشورهای توسعه یافته بیشترین میزان تولید گازهای گلخانه ای را دارند، اما کشورهای در حال توسعه مثل افغانستان که در محدوده خشک و نیمه خشک موقعیت دارد بیشترین آسیب اقتصادی را از گرم شدن زمین می‌بینند.»
به دلیل اهمیت بحث تغییر اقلیم، مطالعات گوناگونی بر زندگی پرندگان انجام شده و نتایج جالبی نیز به دست آمده است. در مجموع تغییراقلیم آثار مستقیم و غیرمستقیمی بر زندگی پرندگان دارد که می تواند بشدت دوران زندگی آنها را دچار مشکل کند. به این ترتیب، پرندگان مسافت بیشتری را نسبت به گذشته هنگام مهاجرت شان طی می‌کنند که می‌تواند باعث از بین رفتن انواع ضعیف تر شود. دانشگاه میشیگان امریکا در مطالعه جالب نشان داد که با دو برابر شدن غلظت کاربن دای اکساید در اتمسفر و پیامد گرم شدن بیشتر هوا، تعداد پرندگانی که در مناطق مشخصی وجود داشتند، بسیار کمتر شده و در بعضی مناطق اصلا یافت نشدند. بعضا حدود یک یا ۲ هفته زودتر تخم گذاری می کنند که باعث می شود سن پرندگان هنگام مهاجرت حدود یک یا ۲ هفته بیشتر باشد. در چنین شرایطی هنگام بازگشت یا در طول سفر احتمال از بین رفتن پرندگان بیشتر و جمعیت آنها روز به روز کمتر می شود.
از سوی دیگر به علت گرمایش کلی جهان ، زمان گل دهی و رشد انواع نباتی نیز نسبت به گذشته تغییر پیدا کرده است بسیاری از انواع حیوانی و نباتی در حال حاضر بخاطر تاثیرات اقلیمی از بین رفته اند و انواع بسیاری از حیوانات مجبور به مهاجرت میشوند که در نتیجه اکوسیستم کل کره زمین را از هم می پاشد. در تاریخچه کره زمین، چند بار انقراض بیش از نیمی از موجودات زنده اتفاق افتاده، ولی بهبود آن وضعیت صدها هزار سال طول کشیده.
بنا با پدیده گرم شدن جهانی و تغییر اقلیم چه باید کرد؟
ارتقای وضعیت محیط زیست و رسیدن به استانداردهای ملی و بین المللی محیط زیستی، توجه به اصل توسعه پایدار در بهره برداری از منابع طبیعی و در برنامه‌ها و طرح‌های توسعه، ایجاد حلقه ارتباطی بین تمامی نهادها و سازمان‌ها در حفاظت از طبیعت، اولویت اصل پیشگیری از تخریب محیط زیست، فرهنگ سازی و مشارکت جوامع محلی و بومی در مدیریت مناطق، اصلاح شیوه‌های رایج مصرف انرژی و روآوردن به انرژی‌های نو و تجدید پذیر و پاک، استفاده از تکنولوژی‌ها و محصولات نوین و دوست دار محیط زیست و وحدت ملت‌ها، نهاد‌ها و دولت‌ها از راهکارهای مناسبی در این راستا می باشد.
مبارزه با گرمایش جهانی به کمک طبیعت شیوه دیگر کاهش اثرات انتشار گازهای گلخانه ای است. کاهش انتشار گاز کاربن در محیط، یکی از مهمترین راهکارهایی است که میتواند پیامدهای محیط زیستی بسیار ارزشمندی را بهمراه داشته باشد. طبیعت نقش مهمی در دستیابی به این هدف دارد. درختانی که در آبهای شیرین غوطه ور میشوند، در مقایسه با درختان جنگلی مناطق غیر دریایی، مدت زمان طولانی تری کاربن را در خود ذخیره میکنند و میتوانند در خارج کردن مقادیر انبوهی از کاربن موجود در هوا از محیط موثر باشند. درختان آبزی، بطور متوسط تا ۲۰۰۰ سال کاربن را در خود ذخیره میکنند. در حالیکه در جنگلها، توانایی درختان در ذخیره کاربن محیط به ۲۰ سال کاهش می‌یابد.
افزایش و ارتقای مشارکت مردمی در حفاظت محیط زیست، افزایش تعداد تشکل‌های غیردولتی محیط زیستی، افزایش سطح عرصه‌های حفاظتی براساس ضوابط اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) و افزایش تعداد و سطح مناطق تحت مدیریت میتواند در راستای تحقق اهداف حمایت از محیط زیست موثر واقع شود. مهمترین اصل در جلب اعتماد ، سهیم کردن مردم در منافع حاصل از این مناطق و مشارکت آنها در امور است ، بطوریکه موجودیت خود را وابسته به بقا و ارتقای سطح کیفی منابع بیولوژیکی اطراف خود بدانند.
در آستانه هزاره سوم، حفاظت از محیط زیست بعنوان محدوده مشترک عقلانیت، تفکر و عمل انسان‌ها برای دستیابی به توسعه پایدار و آینده ای روشن که در پرتو آن حقوق نسلهای آینده تضمین شود، مهمترین وظیفه و مسوولیت دولتها به شمار می رود.
تغییر اقلیم در عصر حاضر به عنوان مهمترین تهدید برای توسعه پایدار مطرح است، که بـه منـابع طبیعی، محیط زیست، سلامت انسان، مصوونیت غـذایی، فعالیـت‌های اقتـصادی و غیـره آسیب میرساند. این مبحث با اهمیت، در دهه ۷۰ میلادی در محافل علمی در پـی افـزایش میـزان غلظت گازهای گل خانه ای اتمسفر در اثر فعالیت‌های انسانی مورد توجـه قـرار گرفـت، پـس از آن در سـال ۱۹۹۲ در اجلاس ریو معاهده‌های تحت عنوان کنوانسیون تغییر اقلیم مطرح شد و با امـضای ۱۵۴ کشور جهان از تاریخ ۱۹۹۴ لازم الاجرا گردید. پس از گذشت چند سـال بـرای تقویـت تعهـدات کشورهای توسعه یافته پروتکلی تحت عنوان پروتکل کیوتو در سال ۱۹۹۷ بـرای امـضای کـشورهای عضو آماده شد، که در سال ۲۰۰۴ اجرایی گردید. با لازم الاجرا شدن این پروتکل کشورهای توسـعه یافته ملزم به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای طی سالهای ۲۰۰۸ تـا ۲۰۱۲ بـه میـزان۵٫۲ درصـد نسبت به سال ۱۹۹۰ شدند.
اعضای کنوانسیون و پروتکل هر ساله نشستی را جهـت بررسـی مفـاد اجرایـی کنوانـسیون برگـزار مینمایند که در سال‌های ۱۹۹۷ جلسه سوم در کیوتوی جاپان، در سال ۱۹۹۸ جلسه چهارم در آرجنتاین، درسال ۱۹۹۹ جلسه پنجم در شهر بن آلمان، در سال ۲۰۰۰ جلسه ششم در نیدرلند، ۲۰۰۱ جلسه هفتم در مراکش، ۲۰۰۲ جلسه هشتم در شهر دهلی کشور هند، ۲۰۰۳ جلسه نهم در شهر میلان ایتالیا، ۲۰۰۴ جلسه دهم در شهر بونیس آیریس آرجنتاین، ۲۰۰۵ جلسه یازدهم در شهر مونتریال کاناداِ، ۲۰۰۶ جلسه دوازدهم در در شهر نایروبی کینیا، ۲۰۰۷ جلسه سیزدهم در شهر بالی اندونیزیا، ۲۰۰۸ جلسه چهاردهم در شهر پوزنان پولند، ۲۰۰۹ جلسه پانزدهم در شهر کوپن‌هاگن دنمارک، ۲۰۱۰ جلسه شانزدهم در کشور مکسیکو، ۲۰۱۱ جلسه هفدهم در شهر دوربان افریقای جنوبی، ۲۰۱۲ جلسه هجدهم در دوهه قطر، ۲۰۱۳ جلسه نزدهم در وارسای پولند، ۲۰۱۴ جلسه بیستم در شهر لیمای پیرو و امسال جلسه بیست و یکم آن در شهر زیبا و دیدنی پاریس فرانسه از ۳۰ نوامبر الی ۱۱ دسمبر با اشتراک ۲۶ نفراز نهاد‌های دولتی مرتبط با محیط زیست وریاست جمهوری حکومت وحدت ملی افغانستان برگزار می شود. گفته می شود که کشور‌های صنعتی مسوولیت دارند تا همه ساله در حدود ۱۰۰ میلیارد دالر امریکایی تا سال ۲۰۲۰ به کشور‌های در حال انکشاف به خاطر کاهش و سازگاری با تغییر اقلیم کمک کنند.

اشتراک گذاري با دوستان :