فرهنگ و محیط‌زیست

- مصطفی حسنی- استاد دانشگاه کابل

یکی از مسایل روز جهان، مساله حفظ محیط‌زیست است. مشکلات محیط‌زیستی هم‌چون آلودگی هوا، آب، خاک، استفاده نا‌درست و بی‌رویه از منابع طبیعی و تاثیرات آن‌ها مثل تغییر اقلیم،‌ گرم شدن زمین، تخریب لایه اوزون، تخریب اراضی، فرسایش خاک، از بین رفتن تنوع حیات، تشدید سیلاب‌ها، بارندگی‌های نامنظم، ایجاد مشکلات اجتماعی و غیره، از جمله موضوعات می‌باشند که نه تنها آرامش و امنیت را از زندگی انسان می‌رباید بلکه سلامتی و هستی را نیز تهدید می‌کند.
طبیعت و محیط‌زیست موهبتی خداوندی است که از مجموعه موجودات، منابع وعوامل و شرایط هماهنگی که در اطراف هر موجود زنده‌ای وجود دارد و ادامه حیات به آن وابسته است، به‌‌وجود می‌آید. محیط‌زیست محل زندگی و تامین‌کننده اصلی‌‌ترین نیازهای انسان است و پدیده‌ای می‌باشد که هر روز بر اهمیت آن افزوده می‌شود. اما متاسفانه انسان در حال حاضر در این کره خاکی با استفاده بیش از حد و بدون برنامه‌ریزی از منابع طبیعی، ایجاد آلودگی‌های خطرناک در خاک، آب و هوا و از بین بردن توان زیست آن، پرداخته است.
فرهنگ عامل اصلی و به معنای موتور توسعه پایدار و حفاظت از محیط‌زیست است. بهبود محیط‌زیست زمانی حاصل خواهد شد که محیط طبیعی و فرهنگی انسان با هم مرتبط باشند. لازمه تحقق چنین هدفی، وجود اخلاق محیط‌زیستی در تمامی‌ اقشار یک جامعه در یک کشور می‌باشد. اخلاق محیط‌زیستی رفتار ایده‌آل بشر نسبت به محیط زندگی خود اعم از محیط طبیعی، محیط اجتماعی و فرهنگی است. مجموعه رفتارهای ضابطه‌مند در بستر فرهنگ موجب جهت‌دهی در ابعاد مختلف زندگی خواهد بود. به عبارت دیگر فرهنگ ریشه و ساختار اصلی توسعه همه‌جانبه است و زمانی می‌توان انتظار شادابی و پویایی را برای جامعه تصور کرد که این ساختار به‌صورت اصولی انجام یافته باشد. متاسفانه غالب جمعیت کشور در زمینه فرهنگ محیط‌زیستی با چالش‌های متنابهی روبه‌رو است و وسعت دامنه، مقیاس و پیچیدگی آن بی‌سابقه است.
فشار آلودگی‌های محیط‌زیستی در مرز بحرانی است و هنوز جامعه فرهنگی کشور در سطوح ادراک مفاهیم، روش‌شناسی‌های نوین و غیره تاکنون نتوانسته است آن طور که باید و شاید به‌صورت فرهنگ محیط‌زیستی و کاربردی در کشور جایگاهی پیدا کند. با این‌که در ماده پانزدهم قانون اساسی کشور «دولت مکلف است در مورد حفظ و بهبود جنگلات و محیط‌زیست تدابیر لازم اتخاذ کند.» در باره اهمیت جنگل‌ها و محیط‌زیست بسیار زیبا و همه‌سونگر نگارش یافته و بر‌اساس آن قوانین و مقررات دیگری هم به تبعیت از آن تهیه، تدوین و تصویب گردید‌ه‌ است. اما، حفظ محیط‌زیست تنها در شعار باقی مانده است، چرا که به‌دلیل خلاهای آموزشی و آگاهی‌های محیط‌زیستی، نبود احساس مسوولیت در کل جامعه، عدم اخلاق اجتماعی مناسب، در نظر نگرفتن موضوع محیط‌زیست و بحث‌های مرتبط با آن مثل تغییر اقلیم در برنامه‌ریزی‌های مهم دولتی و غیره و به‌طور خلاصه فقر فرهنگی ناشی از آن‌ها، آلودگی‌های محیط‌زیستی، تغییر اقلیم و تاثیرات آن بر محیط‌زیست و جامعه، کشور را به مرز بحرانی سوق داده است.
در پیگیری علل و عوامل مشکلات محیط‌زیستی دو عامل بیشتر جلب توجه می‌کنند: یکی دیدگاه انسان متمدن نسبت به طبیعت، دیگری توسعه تکنالوژی و فناوری است. بشر متمدن خود را مالک طبیعت دانسته و بر این باور است که انسان به‌عنوان اشرف مخلوقات حق هر گونه استفاده از طبیعت را دارا است و بدون آن‌که در بازسازی و نگهداری آن مسوولیتی داشته باشد از طرف دیگر با توسعه فناوری بشر دست‌آورد‌های عظیم و شگفت‌انگیزی به‌دست آورده در حالی که همین علل سازنده و دگرگون‌کننده زندگی بشر را در معرض نابودی قرار داده است.
اکنون مسایل محیط‌زیستی به قدری دامنه پیدا کرده‌اند که قلمرو آن‌ها دیگر به مسایل فنی ختم نمی‌شود. امروز هم مسایل محیط‌زیستی عمیقا دارای مفهوم اجتماعی‌اند و در کل مسایل محیط‌زیستی ریشه فرهنگی دارند و به‌منظور پذیرش بافت‌های فرهنگی یک جامعه باید به‌صورت ساختاری با موضوع برخورد کرد. حفظ محیط‌زیست به مسایل زیادی ارتباط دارد که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین آن مساله فرهنگ اجتماعی است. در مساله محیط‌زیست رفتار‌های نا‌به‌هنجار در ارتباط با محیط‌زیست به علت نا‌آشنایی با فرهنگ شهرنشینی و عدم درک درست از اوضاع محیط‌زیستی حاکم بر جامعه و وضعیت اعتقادات فرهنگی مردم می‌باشد زیرا مردم فرهنگ استفاده از منابع طبیعی و امکانات محیط‌زیستی و فرهنگ زیستن با طبیعت یا همزیستی با طبیعت را نیاموخته‌اند و یا به درستی آن را درک نکرده‌اند.
یکی از دلایل عمده عدم مشارکت افراد در حفاظت از محیط‌زیست نداشتن علاقه است؛ طوری که افزایش علاقه عمومی ‌برای شناخت مشکلات در اولین مرحله فرآیند جلب مشارکت عمومی ‌است، لیکن افکار عمومی ‌اطلاعات کمی‌ نسبت به موضوع دارند و اکثریت در جامعه باید برای شناسایی مشکلات و واقعیت‌های محیط‌زیستی ترغیب شوند. در این میان نقش اطلاعات شفاف و قابل فهم و علاقه باطنی بسیار موثر می‌باشد. برخورداری از سواد به‌عنوان یک توانایی ارزشمند غنای فرهنگی و اجتناب‌ناپذیر زندگی توام با رشد ارزش‌های انسانی است.
امروزه حیات رو‌به رشد جوامع با میزان سواد و دانش پیوند خورده است. بنابر‌این ایجاد تحول و ارتقای فرهنگ محیط‌زیستی مستلزم افزایش بهره‌وری نیروی انسانی در زمینه مسایل محیط‌زیستی و اشاعه آموزش محیط‌زیستی در ابعاد گسترده‌تر می‌باشد.
از طرفی مردم به تنهایی توانایی محافظت از محیط‌زیست خود را ندارند، حال به هر گونه که باشد. باید ارگان‌ها، سازمان‌ها، نهاد‌ها نیز مانند شهروندان وظایفی بر عهده گیرند و به معنای دیگر وظایفی که بر عهده شهروندان است بر عهده سازمان‌ها و دیگر ارگان‌ها نیز می‌باشد. وظیفه مهم سازمان‌ها ایفای نقش‌های مهم در این زمینه از جمله توجه مردم به ارزشمند بودن محیط‌زیست و برجسته‌سازی این مهم با ساخت و اجرای هنجارهای مناسب شهری است.
استفاده مطلوب از محیط‌زیست در کشور می‌تواند ضامن ماندگاری باشد و عدم توجه به آن می‌تواند متضمن مسایلی باشد که مجموعه برنامه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور را با مخاطره روبه‌رو سازد. از این‌رو درک درست از نقش عوامل باز دارنده و کاستن از میزان آن‌ها در مقابل تقویت عوامل مشوق، می‌تواند به موفقیت در امر حفاظت از محیط‌زیست بینجامد.
تبلور فرهنگ محیط‌زیستی در جامعه این است که فرد فرد آحاد مردم جامعه در جمیع جهات محیط‌زیست را یک پدیده حیاتی و با ارزش بدانند و هیچ‌گاه به عوامل تشکیل‌دهنده آن که هوا، آب و خاک می‌باشند آسیبی نرسانند.
ژرژ تومه در مقام نویسنده‌ای محیط زیست‌گرا، معتقد است که میزان احترام شهروندان هر جامعه به اخلاق محیط‌زیستی و حفاظت از محیط طبیعی، از جمله معیارهای سنجش میزان توسعه فرهنگی در آن جامعه محسوب می‌شود. وی معتقد است فرهنگ و جامعه با هم در تعامل هستند و فرهنگ هدایت‌کننده عملکرد افراد جامعه می‌باشد. با تغییر فرهنگ، می‌توان رفتار مردم را تغییر داد اما فرهنگ فقط یک عامل یا یک واژه و عبارت نیست، بلکه دنیای گسترده‌ای است. فرهنگ مجموعه‌ای آموخته شده از شناخت، باور، هنر، اخلاقیات، حقوق، عرف و تعلیم و تربیه است یا هم فرهنگ متشکل از عادات و آداب است عاداتی که در طی زمان شکل گرفته‌اند و مردم مطابق آن‌ها رفتار می‌کنند. تومه معتقد نیست که باید توسعه مادی را متوقف کرد، بلکه باید با پذیرش اخلاق محیط‌زیستی به توسعه، بعد فرهنگی بخشید. هدف نهایی آموزش‌ها و اخلاق محیط‌زیستی، ایجاد تقویت رفتار ایده‌آل محیط‌زیستی است. بین محیط‌زیست و توسعه فرهنگی ارتباط متقابل وجود دارد. اگر توسعه دارای بعد فرهنگی باشد بهتر می‌توان از محیط‌زیست حفاظت کرد و اگر محیط‌زیست محافظت شود، این عمل سبب تقویت هویت فرهنگی خواهد شد. بدین ترتیب هدف نهایی، مترادف ساختن توسعه با فرهنگ است.
انتونی گیدنز سیاست‌های محیط‌زیستی را پیشرفت‌هایی می‌داند که به سمت اخلاقی شدن نظم اجتماعی، نهاد‌ها و روابط گرایش دارد و این نکته برای او بسیار ارزشمند است. او جنبش و حرکت‌های محیط‌زیستی را کوششی می‌داند برای استقرار فردی بنیادهای اخلاقی و امنیت هنجاری در زندگی مردم. اخلاقیاتی که وی آن را می‌پسندد آن اصولی هستند که در دنیای امروزی و شهر‌نشینی از بین رفته‌اند. یکی از پدیده‌های نوسازی شهری، از دست رفتن حس زندگی میان نظم طبیعی است. زندگی در محیط شهری، مردم را از واقعیات دنیای طبیعی و وابستگی جامعه به آن دور می‌کند.
اساسی‌ترین وظیفه انسان امروزی در قبال همه داشته‌های طبیعی و ساخته‌های دست آن، مسوولیت‌پذیری اوست. بنا افزایش دانش و آگاهی مردم در این زمینه گامی ‌مهم و موثر می‌باشد و به‌نظر می‌رسد رفتار بسیاری از مردم در تخریب محیط‌زیست شهر و جامعه خود از روی نا‌آگاهی آن‌ها ا‌‌ست و به بیان دیگر بسیاری از افراد نه عمدا بلکه سهوا از جهت بی‌اطلاعی در راستای تخریب محیط‌زیست عمل می‌کنند. در کنار آموزش، بالا بردن اخلاق اجتماعی و تعهد و مسوولیت از عوامل مهم دیگری است که بر حفظ محیط‌زیست و رفتارهای محیط‌زیستی تاثیرگذارند.
از آنچه در بالا ذکر شد به این نتیجه می‌رسیم که دولت و نهاد‌های مسوول همراه با شهروندان یکجا در زمینه اشاعه و پخش فرهنگ محیط‌زیستی نکات ذیل را در نظر گیرند:
محیط‌زیست مربوط به همه بوده و همه در قبال آن مسوولیت دارند.
افزایش آگاهی‌های عمومی‌در بین اقشار مختلف مردم و کلیه سطوح تحصیلی برای پیش‌گیری از تخریب و آلودگی محیط‌زیست صورت گیرد.
تلاش‌ها برای بالا بردن اخلاق اجتماعی جهت نهادینه ساختن و پایداری رفتارهای حفظ محیط‌زیست مناسب در شهر‌ها و روستا‌ها بیشتر صورت گیرد.
تقویت حس مسوولیت‌پذیری در حفاظت از محیط‌زیست و ارتقا روحیه تعاون و همکاری در مردم و نهایتا تبلور فرهنگ محیط‌زیستی در اقشار مختلف کشور با فرهنگ عمومی‌ بیشتر شود.

اشتراک گذاري با دوستان :