با خروج نیروهای امریکایی
مطبوعات نوزای افغانستان در مخاطره

- منبع: واشنگتن پست نویسنده: سودارسن راغاوان برگردان با تخلیص: یحیا سرپلی

نهاد انکشاف رسانه‌ای که از سوی ایالات متحده امریکا حمایت مالی می‌شود در یک خانه دو‌منزله در عقب یک دروازه فولادین ضد گلوله واقع است؛ دروازه‌ای که نگهبانان مسلح امنیتی تنها از طریق یک اسکنر به آن دسترسی دارند. این تدابیر ایمنی بعد از آن‌که موسسه نی در فصل بهار از سوی طالبان متهم به «مرکز تهاجم فرهنگ امریکایی» شد، به اجرا آمده است.
بر بنیاد تحلیلی که از قراردادهای دولت امریکا از زمان سقوط رژیم بنیادگرای طالبان در سال ۲۰۰۱ انجام شده، این کشور کم از کم ۱۱۰٫۷ میلیون دالر را برای توسعه و پیشرفت رسانه‌های آزاد در افغانستان مصرف کرده است. در این مدت، کم از کم ۴۳ ژورنالیست محلی و خارجی کشته و تعداد زیاد دیگر زخمی‌ شده‌اند. در حالی که ایالات متحده امریکا در حال خروج از افغانستان است، آینده مطبوعات در یکی از خطرناک‌ترین مکان‌ها برای کار ژورنالیستی در جهان، در تردید قرار دارد.
در بعد از ظهر یکی از همین روزها در موسسه نی که بر یکی از دیوارهای آن تصاویر برخی از گزارشگران افغان کشته شده نصب شده‌اند، سمیرا همراه، ۳۳ ساله در حال آموزش اساسات ژورنالیزم به ۱۷ دانشجو است که همه زن و تنها یکی از آن‌ها مرد است. آن‌ها درباره نقش ژورنالیستان در جامعه افغانستان بحث می‌کنند. یکی از دانشجویان از حملات بر گزارشگران اظهار تاسف می‌کند و می‌گوید: «بیشتر مردم ما تحصیل‌کرده نیستند. آن‌ها به ژورنالیستانی نیاز دارند که برای آن‌ها خبر تهیه کنند. برای همین ژورنالیست بودن یک وظیفه والا است.» همتا می‌خندد. این ژورنالیست پیشین تلویزیون و رادیو هم وارد این حرفه شده تا در زندگی افغان‌ها تغییر بیاورد. وی می‌گوید: «سلاح یک سرباز تفنگ است و سلاح یک ژورنالیست، قلم.»
از زمان سقوط رژیم طالبان، رسانه‌های مستقل در این کشور جنگ‌زده به‌ویژه با حمایت مالی و مشاورت امریکا بسیار زیاد شده‌اند. رسانه‌ها و آزادی بیان از اهداف اساسی حضور ایالات متحده در افغانستان بوده است. گزارشگران با حملات فزیکی و ارعاب از سوی طالبان، جنگ‌سالاران، جنایتکاران و حکومت مورد حمایت امریکا که به‌گفته گروه‌های دیده‌بان رسانه‌ها کم از کم ۶۰ ژورنالیست را به زندان افکنده است، مواجه بوده‌اند. سال گذشته خشونت‌بارترین سال برای ژورنالیستان از سال ۲۰۰۱ بود. و حمایت‌های مالی ایالات متحده و دیگر حکومت‌های غربی که صدها مرکز رسانه‌ای را رشد دادند، در حال کاهش بوده است.
جریان آزاد معلومات در کشوری که ۳۱ میلیون جمعیت دارد، متحول شده است. در زمان طالبان برای پنج سال هیچ رسانه مستقلی وجود نداشت.
بر بنیاد پژوهشی از رسانه‌های افغانستان در سال جاری که به حمایت مالی امریکا انجام شد، امروزه این چشم‌انداز شامل تقریبا صد تلویزیون و حدود ۲۵۰ ایستگاه رادیویی است. اینک بیش از ۲۰۰ روزنامه و مجله وجود دارد. بیشتر این مراکز از آنِ بخش خصوصی هستند. این رسانه‌ها در مجموع حدود ۷۲۰۰ ژورنالیست را استخدام کرده‌اند. هم‌چنین ۳۴ آژانس خبری و ۱۷ مرکز آموزش رسانه‌ای ثبت شده در وزارت اطلاعات و فرهنگ وجود دارند. این مراکز آموزشی شامل موسسه نی هستند که برای ارتقای رسانه‌های مستقل فعالیت می‌کند و هزینه مالی خود را از سازمان توسعه بین‌المللی ایالات متحده و از طریق شبکه غیرانتفاعی انترنیوز تامین می‌کند.
رسانه‌ها موفقیت‌هایی داشته‌اند: گزارشی در آژانس خبری پژواک در ماه دسامبر در باره فساد مقامات ولایت فراه که در کار واردات تیل بودند، به برطرفی والی آن ولایت منجر شد و این قضیه اکنون در لوی‌سارنوالی است. در ولایت لغمان پژوهشی از سوی مجله زرکمر درباره اختلاس ماموران گمرک شاهراه به اخراج چندین مقام انجامید.
پرسشی که اکنون در بسیاری از اذهان وجود دارد این است که بعد از ختم ماموریت ایالات متحده و خروج نیروهای امریکایی در پایان سال ۲۰۱۶ بر سر رسانه‌های افغانستان چه خواهد آمد؟ تحلیلگران می‌گویند امکان دارد مراکز خبری بزرگ در نواحی شهری دوام یابند. اما بسیاری از ناظران از آن می‌ترسند که ایستگاه‌های رادیویی کوچک و روزنامه‌ها در نواحی روستایی که عمدتا وابسته به کمک‌های دونرها هستند نتوانند دوام بیاورند یا ابزار جنگسالاران، چهره‌های سیاسی یا شورشیان شوند.
تزریق کمک‌های مالی امریکا که بازار رسانه‌ها را شکل داد، حال این بازار را تهدید می‌کند: تعداد بسیار زیادی ژورنالیست وجود دارد. شرمینی بویل از انترنیوز می‌گوید: «داشتن این همه مراکز رسانه‌ای برای کشوری در این حد، امکان‌پذیر نیست. درآمدهای حاصله از تبلیغات ناچیز‌اند.»

کاهش حمایت مالی

حدود ۲٫۸ میلیون دالر سازمان توسعه بین‌المللی امریکا برای تجهیزات راه‌اندازی طلوع‌نیوز، شبکه تلویزیونی پیشروِ فعلی کمک کرد. این تلویزیون به نشر خبرهای معتبر و سریع مشهور است ولی گزارش‌هایی با پاسخ‌دهی کم نشر می‌کند. بیشتر رادیوهای افغانستان هم از سوی انترنیوز و عمدتا با دالر وام سازمان انکشاف بین‌المللی امریکا توسعه یافته‌اند. این پول، ایستگاه‌های رادیویی را ایجاد و ترانسمیترها را درسراسر کشور نصب کرده است. از این رادیوها، بزرگ‌ترین رادیوی مستقل سلام وطندار است که در سال ۲۰۰۳ ایجاد شد. این رادیو با ۶۷ ایستگاه چهار ساعت روزانه خبر و برنامه دارد با موضوعاتی مثل زنان، جوانان، حکومتداری خوب و زراعت.
حدود ۵٫۲ میلیون دالر هم از سوی سازمان توسعه بین‌المللی امریکا برای راه‌اندازی و ایجاد آژانس خبری پژواک، بزرگ‌ترین آژانس خبری مستقل کشور صرف شده است. این آژانس ۱۲۰ نفر کارمند دارد و در ۳۴ ولایت کشور پراکنده است. پژواک هنوز هم حدود ده هزار دالر ماهانه از حکومت امریکا پول دریافت می‌کند.
پژواک برعکس دیگر مراکز خبری از برخی از ۱۶ خدمات خبری مختلفی که ارایه می‌کند پول دریافت می‌کند. دانش کروخیل، مدیرمسوول پژواک می‌گوید «هدف ما امسال آن است تا خودکفا شویم.» اما پردرآمدترین مراکز رسانه‌ای آن‌هایی هستند که سریال‌های ترکی و دیگر برنامه‌های تفریحی را نشر می‌کنند.
بیشتر برنامه‌های عامه جدی با تمرکز بر زنان، جوانان و انتخابات در حال حاضر از سوی دونرهای غربی و عمدتا حکومت‌ها و بنیادهای آن‌ها تامین مالی می‌شوند. با کاهش این کمک‌های مالی امکان دارد که تجارت‌پیشگان ثروتمند و جنگ‌سالاران این تعادل را برهم بزنند چرا که نیاز ندارند نگران داشتن مخاطب یا دنبال دالرهای حاصله از تبلیغات باشند. درحال حاضر برخی از ایستگاه‌های تلویزیونی و روزنامه‌ها برای پیشبرد آجنداهای سیاسی و گروه‌های قومی‌شان فعالیت می‌کنند.
بویل می‌گوید هیچ کس نگران معیارهای حرفه‌ای نیست. منتقدان می‌گویند که برنامه انکشاف رسانه‌ای پساطالبانی امریکا از لحاظ برنامه‌ریزی ضعیف و دارای ضعف هماهنگی با تداخل بین نهادهای کمک‌کننده است. سوزان انکینین، مشاور رسانه‌ای «حمایت بین‌المللی رسانه‌ها، می‌گوید هیچ برنامه‌ریزی تجاری و تلاش برای دوام رسانه‌ها وجود نداشته است، موارد موفقی وجود دارند ولی ناکامی‌های زیادی هم هستند.» وی می‌افزاید شاید توجه به‌جای کمیت به کیفیت باشد.

 

رد کمک‌های مالی امریکا

یکی از معدود مراکز رسانه‌ای که دریافت کمک‌های امریکا را رد می‌کند، روزنامه ۸صبح است. یک روزنامه جدی که هماره خبرهای دسته اولی را به نشر می‌رساند و افشاگری‌های مهمی‌ در ارتباط با فساد دولتی دارد. شاه حسین مرتضوی، سردبیر ۸صبح می‌گوید: «اگر ما کمک مالی دریافت کنیم، آن‌ها در عوض چیزی می‌خواهند.»
این روزنامه هشت سال قبل با ۷۰ نفر کارمند در هفت ولایت شروع به کار کرد. روزنامه به دو زبان پشتو و دری پنج روز در هفته نشر می‌شود در حالی که دو روز دیگر فقط به‌شکل آنلاین نشر می‌شود. مرتضوی می‌گوید ۸صبح گزارشگرانی را به کارگاه‌هایی با حمایت مالی امریکا فرستاده است چرا که «سطح آموزش این‌جا بسیار پایین است.» وی در عوض در افغانستان، آموزش دیده است. این روزنامه متکی به کمک‌های مالی یک سازمان غیردولتی آلمانی، بنیاد جامعه باز تحت حمایت جورج سورس در ایالات متحده و سازمان ملی دموکراسی مستقر در واشنگتن است. کمک‌های مالی در ختم سال ۲۰۱۶ به پایان می‌رسند و این روزنامه از هم اکنون نگران آینده است. مرتضوی می‌گوید بخشی از عواید ناشی از نشر آگهی‌ها فقط نان چاشت کارمندان و هزینه انترنت را تکافو می‌کند. وی می‌گوید: «روزنامه ما خودکفا نیست. هر گزارشی که می‌نویسیم نقد دولت است و بیشتر شرکت‌ها نمی‌خواهند که در روزنامه ما آگهی نشر کنند.»
یک افشاگری اخیر در این روزنامه درباره مُعین یکی از وزارت‌خانه‌ها بود که از هزینه‌های دولتی برای ساخت سونا در اتاق کارش استفاده کرده و چهار هزار دالر را برای دروازه امنیتی حساس مصرف کرده بود. این نوع از گزارش‌دهی پیامدهایی داشته است. مرتضوی می‌گوید که افراد مسلح ناشناس بعد از نشر گزارشی درباره غصب زمین از سوی مقامات بانفوذ دولتی، در دروازه‌های روزنامه دیده شدند. روزنامه تا چهل روز بعد، تحت نظارت پولیس و محافظان قرار داشت. و بعد از گزارشی درباره نبود شفافیت در قسمت اعطای قراردادهای معادن، وزیر معادن به لوی‌ثارنوالی شکایت کرد و روزنامه را متهم به خراب‌کاری در بخش معدن کرد. دفتر ثارنوالی، اتهامی ‌را بر ضد روزنامه به ثبت رساند که هم‌چنان جریان دارد.
مرتضوی می‌گوید وقتی گزارشگران با تهدیدات مواجه می‌شوند، ساعات کاری و مسیرهای آمد و شدشان به دفتر را برای جلوگیری از هر نوع کمینی، عوض می‌کنند. وی با خنده می‌افزاید: «اگر شخصی بخواهد شما را در افغانستان بکشد، این کار را معمولا در ظرف سه روز می‌کند.»

اشتراک گذاري با دوستان :