تغییر اقلیم و اثرات آن

- شفایی

از مهم‌ترین خطراتی که بشر و زمین را تهدید می‌کند، یکی هم تغییر اقلیم است. گرم شدن زمین نیز از خطراتی است که زمین و ساکنانش را تهدید می‌کند. درجه حرارت متوسط کره زمین از اواخر قرن ۱۸، ۰٫۷۴ درجه سانتی‌گرید بالا رفته است. انتظار می‌رود که از ۱٫۴ تا ۵٫۸ درجه سانتی‌گرید در بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۱۰۰ بالا برود که یک تغییر شدید و سریع است. حتا اگر کم‌ترین افزایش پیش‌بینی شده تحقق یابد، بازهم از هر میزان صدساله مربوط به ۱۰ هزار سال اخیر زیادتر است. دلیل اصلی این زیاد شدن درجه حرارت، صنعتی شدن در یک‌ونیم قرن است. استفاده از مقادیر زیاد نفت، بنزین، زغال‌سنگ، قطع جنگلات و اعمال مربوط به روش‌های مشخص زراعتی، مقدار گازهای گلخانه‌ای در اتمسفر، مخصوصا کاربن دای‌اکساید، میتان و نایترس اوکساید را افزایش داده است.
طبق تحقیقات دانشمندان تا سال ۲۰۲۰ حدود ۲۰۰ میلیون نفر در افریقا با بحران شدید کمبود آب مواجه می‌شوند. هم‌چنان سیلاب‌های ویرانگری جان هزاران نفر را در کشورهای مختلف خواهد گرفت. محصولات کشاورزی در آسیای مرکزی و خاورمیانه تا ۳۰ درصد کاهش می‌یابد.
با این حال انتشار روز‌افزون گازهای گلخانه‌ای و تغییر در ضریب انعکاس زمین و آلودگی حرارتی از عوامل مختلفی هستند که به سرعت به تغییر اقلیم تاثیر می‌گذارند اما از این میان گازهای گلخانه‌ای از اهمیت بیشتری برخوردار است. بدون ‌شک مجموعه‌ای از عوامل مختلف به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم باعث تغییراتی اساسی در روند طبیعی اقلیم می‌‌شود. با یک دید کلی می‌‌توان این عوامل را به عوامل طبیعی و انسانی تقسیم کرد که هر کدام از آن‌ها در مقیاس‌‌های زمانی و مکانی متفاوتی عمل می‌‌کنند.
به‌نظر می‌‌رسد که عوامل انسانی امروزه بیشتر مورد توجه باشد. زیرا اکثر دانشمندان علوم جوی معتقدند که چون نمی‌‌توان تا حدود زیادی با عوامل طبیعی تغییر اقلیم مقابله کرد، به ناچار باید با عوامل انسانی که باعث تغییر اقلیم و پیامدهای آن می‌شود مقابله کرد و در این راه به تقسیم‌بندی عوامل تغییر اقلیم پرداخته‌اند تا با آگاهی کامل راه‌های پیشگیری و مقابله با آن‌ها را دنبال کنند. بنابراین در یک جمع‌بندی عواملی را که باعث تغییر اقلیم می‌‌شوند می‌توان در سه دسته تقسیم‌بندی کرد: دسته اول عوامل زمینی (پدیده‌‌های رخ‌دهنده در درون زمین یا سطح زمین، تغییرات مقدار نمک آب اقیانوس‌‌ها، تغییرات اتمسفری)، دسته دوم عوامل کیهانی (‌تغییر مدار زمین، جذب انرژی به‌وسیله ذرات و غبارهای کیهانی و سرانجام تغییرات ابتدایی انرژی تابشی خورشید) و فعالیت‌‌های انسانی نیز به‌عنوان عامل سوم این تغییرات شناخته شده‌اند.
تغییرات اقلیمی ‌تحت عوامل زمینی و کیهانی در مقیاس‌‌های زمانی بلندمدت اتفاق می‌‌افتد، در حالی‌که تغییرات اقلیمی‌ ناشی از فعالیت‌‌های انسانی در مقایسه با دو عامل قبلی در مقیاس‌‌های زمانی کوتاه‌مدتی رخ می‌‌دهند. به‌طور کلی عامل اول و دوم را می‌‌توان به‌عنوان عوامل طبیعی تغییر اقلیم در نظر گرفت که انسان نمی‌‌تواند دخالتی در آن‌ها داشته باشد و امروزه هنگامی‌ که بحث تغییر اقلیم مطرح می‌‌شود، تغییر خود به خودی اقلیم (تغییرات متاثر از عامل اول و دوم) مد نظر نمی‌‌باشد، بلکه نقش انسان و انجام فعالیت‌هایی که موجب این تغییرات می‌شود، مد نظر می‌باشد. شدت تغییرات اقلیمی‌ در چند سال اخیر به‌خاطر فعالیت‌‌های صنعتی و آلوده‌کننده انسانی روند افزایشی بیشتری یافته، به طوری که میزان غلظت مواد سمی‌ و دی اکسیدکاربن در جو به حد بحرانی رسیده و آلودگی‌های حرارتی، تغییرات زیادی را در سطوح مختلف و ترکیبات اقیانوس‌‌ها و دریاها به‌وجود آورده است. چنین مسایلی می‌‌توانند مشکلات جدی برای انسان و محیط‌زیست او و نیز ذخایر غذایی‌اش به‌وجود آورند.
این نکته را همه می‌دانند که زندگی بروی زمین با تابش نور خورشید امکان‌پذیر شده است. در حالی‌که بخش زیادی از این نور در برخورد با اتمسفر زمین به فضا باز می‌گردد و میزان کمی‌ از آن برای بخشیدن حیات به زمین می‌آید. بدون اتمسفر این کره خاکی تنها صخره‌ای تاریک در فضاست، بدون آب، بدون گیاه و بدون انسان. انسان با هر فعالیت خود مانند سوزاندن سوخت‌های فسیلی (نفت، گاز و زغال‌سنگ) و بریدن درختان، این گاز و سایر گازهای موسوم به گلخانه‌ای را وارد اتمسفر می‌کند. این تولید آن‌چنان بی‌محابا پیش رفته که حجم دی‌اکسیدکاربن در اتمسفر نسبت به پیش از صنعتی شدن کشورها، ۴۲ درصد افزایش یافته است. مجمع بین‌المللی تغییرات آب و هوایی یک ارگان بین دولتی علمی‌ و مرجع رسمی ‌تغییرات اقلیمی‌ و عوامل موثر بران در دنیاست. این مجمع از سوی سازمان ملل بنیان‌گذاری شده است و اطلاعات علمی، اجتماعی و اقتصادی مربوط به تغییر اقلیم را ارزیابی و بررسی می‌کند. این مجمع هم‌چنین پی‌گیری تاثیرات بالقوه‌ی گرمایش زمین بر زیست‌کره و یا عوامل موثر بر کُندکردن این روند و یا ثابت کردن آن را برعهده دارد.
هزاران کارشناس، متخصص و داور متخصص و برجسته‌ی علمی‌ این مجمع را در تهیه گزارش‌های خود درباره‌ی تغییر اقلیم یاری می‌کنند. آنچه که مهم است این‌که تغییرات آب و هوایی در کره‌ی زمین بدون مطالعات علمی‌ و برای افراد غیرمتخصص نیز ملموس است و باید چاره‌ای برای فرار از عواقب آن اندیشید. اقلیم جهان با سرعتی بی‌سابقه در حال تغییر است و این مساله مهم اثراتی هم‌چون کاهش امنیت تولید غذا، خشک‌سالی، فقر، افزایش مخاطرات طبیعی و افزایش تنش‌های اقتصادی اجتماعی را به دنبال دارد. تداوم این روند بحران رویارویی با جوامع تغییراقلیم‌زده را در پیش روی انسان قرار خواهد داد.
مطالعات نشان می‌دهد که متاسفانه مدیریت ناپایدار و ارزیابی نشده در کشورهای خاورمیانه منجر به رشد مضاعف سرعت تغییر اقلیم و گسترش بحران‌های زیست‌محیطی در منطقه شده است. گسترش چشم‌گیر ریزگردها، خشک شدن تالاب‌ها و شوری و کم‌باروری اراضی کشاورزی در سال‌های اخیر گواهی بر این نکته است.
در نوامبر سال ۲۰۱۴ دبیر کل سازمان جهانی هواشناسی، دبیر کل سازمان ملل و نماینده مجمع بین‌المللی تغییرات آب و هوایی طی نشستی گزارشی از آخرین بررسی‌ها ارایه کردند که طبق آن ساکنان زمین تنها تا ۱۵ سال دیگر برای کند کردن روند گرمایش زمین فرصت دارند. فرصتی که نه تنها با کم کردن تولید گازهای گلخانه‌ای که با متوقف کردن آن، موثر خواهد بود. پیش از این در سال ۱۹۹۷ در کیوتوی جاپان در یک همایش مربوط به سازمان ملل، پروتوکلی مورد بحث و ارزیابی قرار گرفت که طبق آن کشورهای شرکت‌کننده متعهد به کاهش گازهای گلخانه‌ای خود شدند. هرچند که امریکا و چین این پروتوکل را به‌عنوان کشورهایی که بیشترین میزان تولید گازهای گلخانه‌ای را داشتند، امضا نکردند اما در طی این سال‌ها امریکا از بسیاری از کشورهای امضاکننده در کاهش گازهای گلخانه‌ای موفق‌تر بوده است.
اما حقیقت این است که اثری که فعالیت‌های انسان‌ بر اتمسفر گذاشته است، از یک‌سو، لایه‌ی محافظ ما را در برابر تابش اشعه‌های زیان‌بار خورشید از بین برده است و از سوی دیگر اتمسفر را تبدیل به یک عایق گرمایی برای زمین کرده است. این‌که این مشکل دقیقا چه بر سر ساکنان این کره‌ی خاکی می‌آورد تا حدودی قابل پیش‌بینی است اما این‌که انسان چطور می‌تواند از نتایج این عواقب جان سالم به در ببرد، چندان قابل تصور نیست. آب شدن یخ‌های قطب‌ها، بالا آمدن سطح آب دریاها و در نتیجه زیر آب رفتن بسیاری از جزیره‌ها و زمین‌های کشاورزی، کم شدن منابع آب آشامیدنی، مخلوط شدن آب‌های شور و شیرین، کم شدن محصولات کشاورزی به‌دلیل شور شدن آب‌ها و تغییر کیفیت به‌دلیل میانگین گرمای بالا، آتش‌سوزی جنگل‌ها و از بین رفتن پوشش‌های سبز، طوفان‌ها و خشک‌سالی‌های فراوان به‌دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی و انقراض نسل بسیاری از گیاهان و جانوران، افزون بر آثار زیان‌بار اجتماعی و اقتصادی، مواردی است که انسان تنها می‌تواند آن‌ها را پیش‌بینی کند و راه چاره‌ی قطعی برای هیچ‌کدام در اختیار ندارد. با آماری که سازمان جهانی هواشناسی ارایه داده است سال ۲۰۱۰ گرم‌ترین سال زمین بوده است و با چنین روندی، نه آن‌چنان که فکر می‌کنیم، بمب‌های اتومی، جنگ‌ها، ترورها و مناقشات بین‌المللی، که تغییرات زیست‌محیطی آینده‌ی زمین را مشخص خواهد کرد.
نقش بی‌بدیل نهادهای اجتماعی و از جمله فعالین بخش محیط‌زیست در حساس‌سازی افکار عمومی‌ نسبت به پیامدهای ناگوار تغییر اقلیم و هم‌چنین آماده‌سازی بسترهای لازم برای اجرای سیاست‌های پایه‌ریزی شده از سوی نهادهای دولتی، در کشورهای مختلف به رسمیت شناخته شده است.
بدون تردید، موفقیت در ایفای چنین نقش بزرگی، در گرو همفکری و مشارکت گروه‌های مختلف نظیر سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیران، برنامه‌ریزان، نهادهای حاکمیتی، جوامع محلی، علاقه‌مندان و ذی‌نفعان از اقشار مختلف خواهد بود. چرا که در بستری از تعامل و همکاری میان بازیگران و گروه‌های اثرگذار است که توسعه ظرفیت‌ها مبتنی بر شناخت کاستی‌های موجود در اموری که به‌شکلی مستقیم و بی‌واسطه، زندگی و سلامت نسل‌های کنونی وآینده را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

اشتراک گذاري با دوستان :