در پی گسترش تعامل با پاکستان چگونه هند را موازنه کنیم؟

- سید مهدی منادی- استاد دانشگاه و پژوهشگر روابط بین‌الملل

رویه‌های تکرار پذیرفته شده در ادبیات روابط بین‌الملل از دیرباز، گویای این امر بوده است که هرگاه در تعامل با یک مجموعه امنیتی، روابط با یکی از کشورها افزایش پیدا می‌کند، کشور و یا کشورهای دیگر این مجموعه واکنش منفی نشان می‌دهند و تلاش خواهند کرد که امتیازات خویش را در قبال کشور برهم زننده توازن کاهش دهند. به عبارت دیگر در پاسخ به موازنه منفی، اقدام به موازنه منفی و کاهش امتیازات می‌کند.
افغانستان در تعامل با کشورهای منطقه از سال ۲۰۰۱ سیاست خارجی کثیرالمحور و با محور سیاست موازنه مثبت- منفی بهره برده است. به‌صورت مشخص در روابط با کشورهای جنوب آسیا در طول ۱۳ سال گذشته به‌نظر می‌رسد که میزان امتیازات مثبت به هند برای کاهش نقش سلبی پاکستان استفاده شده است. این موضوع کم‌تر منجر به کاهش نقش سلبی پاکستان در امر تعامل با گروه‌های تروریستی در افغانستان گردیده است.
افغانستان در چشم‌انداز ما با پاکستان تلاش دارد، از یک‌سو با افزایش روابط با پاکستان، نقش سلبی این کشور را در معادلات امنیتی کاهش دهد و از سوی دیگر به مثابه یک همسایه فعال از فرصت‌های ترانزیتی و اقتصادی جنوب آسیا، از این کشور بهره‌برداری نماید. افغانستان براساس سیاست خارجی ذکر شده در تعامل با پاکستان در ده‌سال پیش‌رو تلاش دارد که با دادن امتیاز امنیتی مثبت، تدابیر اعتمادسازی را در تعامل دوجانبه افزایش دهد. چنین سیاستی موجب افزایش نگرانی هند- به‌عنوان مهم‌ترین بازیگر سیاسی اقتصادی جنوب آسیا، حامی‌افغانستان در سارک، حامی ‌افغانستان در دولت ملت‌سازی و همکاری در گسترش استراتژیک امریکا- افزایش یافته است. بر این اساس رییس‌جمهور در سفر پیش‌رو به هند، تلاش دارد، هند را به مثابه یکی از بازیگران مهم سیاست خارجی افغانستان اقناع نماید. از این‌رو در قالب نکات ذیل پیشنهاداتی به رییس‌جمهور برای اقناع هند و توازن سیاست خارجی افغانستان در جنوب آسیا و به‌خصوص هند ارایه می‌گردد.
۱٫ گسترش آگاهی از ماهیت روابط میان افغانستان و پاکستان و منفعتی که هند از گسترش روابط ما و پاکستان می‌برد. با توجه به این‌که ماهیت تهدید امنیتی برای هند، خُرد، دولت‌گریز و ضد ساختاری است؛ در یک معادله ساده می‌توان تبیین نمود که چگونه هند از این روابط بهره می‌برد. همکاری افغانستان+ همکاری هند برای مبارزه با تروریسم= افزایش نقش سلبی پاکستان بر این اساس تروریسم گسترش می‌یابد. در حالت دیگر همکاری افغانستان+ همکاری پاکستان در مبارزه با تروریسم= موجب کاهش نقش سلبی پاکستان می‌گردد که براساس آن تهدید تروریسم در منطقه کاهش می‌یابد و به‌صورت غیرمستقیم هند نیز از این معادله نفع می‌ببرد. از این‌رو، نوع جدید معادله مبارزه با تروریسم بازی برد- باخت را در امر مبارزه با تروریسم به بازی برد- برد با کاهش نقش امنیتی مستقیم هند در تعاملات منطقه‌ی فتا تبدیل می‌کند که به‌صورت غیرمستقیم منافع امنیتی هند افزایش می‌یابد. از این‌رو رییس‌جمهور باید تاکید کند که هند به‌عنوان همکار اقتصادی و سیاسی استراتژیک افغانستان- فارغ از همکاری‌های امنیتی- نمی‌تواند در سیاست خارجی افغانستان نادیده گرفته شود.
۲٫ افزایش نقش اقتصادی هند در تعاملات افغانستان نیز می‌تواند موجب توازن هند در سیاست خارجی افغانستان در جنوب آسیا گردد. با آمدن مودی در هند و شی جیپینگ در چین، دیپلوماسی همکاری براساس برنامه‌های مشترک اقتصادی بیش از هر زمان دیگر تقویت گردیده است. نیازمندی جنوب آسیا و کشورهای دارای جمعیت زیاد به انرژی آسیای مرکزی بیش از هر زمان دیگر، اهمیت برنامه‌ها و طرح‌های ترانزیتی- اقتصادی را تقویت کرده است. تقویت برنامه‌های ترانزیتی انرژی آسیای مرکزی به پاکستان و هند- تاپی و کاسا۱۰۰۰ و…- از طریق کاهش نقش سلبی پاکستان و افزایش دیپلوماسی همکاری در منطقه، هند را در نداشتن روابط امنیتی با افغانستان اقناع می‌کند.
۳٫ آوردن چین در تعاملات جنوب آسیا و تقویت طرح همکاری هند و چین در معادلات امنیت اقتصادی موجب تلطیف روابط هند و پاکستان می‌گردد. هند و چین هر دو از سرمایه‌گذاران معدن در افغانستان هستند. چین در مس عینک نزدیک به ۵۰۰ میلیون دالر سرمایه‌گذاری کرده و هند در معدن آهن حاجیگک علاقه‌مند سرمایه‌گذاری است. با گسترش امکان عضویت رسمی هند و پاکستان در نشست امسال سران شانگهای و امکان عضویت رسمی‌ هند در شانگهای، از جمله پیش زمینه‌های گسترش همکاری هند و چین در افغانستان است. همان‌طور که طرح آموزش ۱۰۰ هزار عسکر و تمویل تجهیزات نظامی‌ به صورت مشترک که میان هند و چین، در مذاکرات سه‌جانبه افغانستان- هند- چین به میان آمده است، طرح این موضوع می‌تواند هند را در داشتن نقش امنیتی اقناع کند. همکاری امنیتی هند در تقویت نیروهای امنیتی افغانستان با همکاری چین، نگرانی پاکستان را تا حدی کاهش می‌دهد. تطبیق این طرح و برنامه‌های مشابه، در زمره پیشنهادات رییس‌جمهور به هند، می‌تواند موجب توازن روابط با هند گردد.
افغانستان براساس موقعیت حساس خویش مجبور به اتخاذ سیاست کثیرالمحور است. براساس این سیاست از یک‌سو مجبور به داشتن روابط با کشورهای منطقه که هرکدام نگرش‌های متعارض، اختلاف‌زا، موازی و مشترک دارد و در سوی دیگر روابط خویش را با کشورهای فرامنطقه برقرار نماید. در این روابط لازم است که براساس استراتژی موازنه‌ی مثبت و منفی، روابط خویش را با کشورهای منطقه توازن ببخشد. به هر میزانی که به یکی از کشورهای دارای منافع متعارض با کشور دیگر امتیاز می‌دهد، مجبور است به کشور دیگر امتیاز دهد و بالعکس آن نیز صادق است. حوزه دیگر توازن کشورهای منطقه- فرامنطقه است، گسترش نفوذ امریکا در افغانستان به معنای کاهش نفوذ چین و روسیه است. براساس آن افغانستان به فراهم‌سازی بسترهای همکاری میان این بازیگر حساس در تعاملات افغانستان داشته باشد. در عبارت پایانی باید بگویم که اگر افغانستان بتواند، میان جریان‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای توازن ببخشد، تبدیل به محور همکاری می‌شود و براساس آن منافع سرشاری نصیب افغانستان خواهد شد و در بدترین سناریو اگر نتواند این توازن را ایجاد کند، به محور تعارض و جنگ‌های نیابتی تبدیل می‌شود. از این‌رو رییس‌جمهور در تعامل با کشورهای منطقه به‌خصوص پاکستان، باید زمینه و بستر‌های توازن هند را میسر سازد.

اشتراک گذاري با دوستان :