۶۷درصد دواخانه‌های کشور کارمند مسلکی ندارد

- زرغونه صالحى

یافته‌هاى مشارکت رسانه‌هاى آزاد نشان مى‌دهد که ۶٧ درصد دواخانه‌هاى افغانستان، کارکنان مسلکى ندارند و هنوزهم مردم برخى مناطق، چند شبانه‌روز پیاده راه مى‌روند تا به مراکز صحی برسند.
هم‌چنان براساس این یافته‌ها، سالانه هزاران تن به‌دلیل کیفیت پایین خدمات صحى در افغانستان، با قبول مشکلات گوناگون، براى تداوى به خارج از کشور سفر می‌کنند.
قابل ذکر است که در حدود یک دهه گذشته با مصرف میلیون‌ها دالر در بخش صحت، کارهایى صورت گرفته؛ اما هنوزهم مردم از غیرمعیارى بودن خدمات صحى، وجود دواهای غیرمعیاری و تاریخ گذشته در دواخانه‌ها و کمبود متخصصین صحی به خصوص داکتران زن در مراکز صحی، شکایات جدى دارند.
مسوولان وزارت صحت عامه تا حدی مى‌پذیرند که مشکلات در بخش صحت در افغانستان وجود دارد و می‌گویند که نبود بودجه کافى، مانع پیشرفت بیشتر در این سکتور شده است.

دواخانه‌های بدون دواساز

به اساس معلومات زکریا فتح‌زاده، مدیر ادارى ریاست امور فارمسى وزارت صحت عامه، در حال حاضر در سطح کشور ۴١٢٠ دواساز و معاون دواساز وجود دارد.
وى بدون آمار مشخص گفت که اکثر این ۴١٢٠ تن فارمسیست اند و تعداد معاون فارمسیست، کم‌تر مى‌باشد.
وى در مورد تعداد دواخانه‌ها معلومات ارایه نکرد؛ اما داکتر سیدابراهیم کامل، رییس قوانین صحى و بررسى وزارت صحت عامه مى‌گوید که در سطح کشور، براى ١٢۴۶٢ دواخانه مجوز فعالیت داده شده و فعالیت دارند.
کامل مى‌گوید که به اساس مقرره، در دواخانه‌هاى درجه اول، باید در کنار یک تن فارمسیست، معاون فارمسیست نیز کار کند؛ در دواخانه‌هاى درجه دوم، یک تن فارمسیست توظیف مى‌شود؛ اما در دواخانه‌هاى درجه سوم، توظیف یک تن معاون فارمسیست حتمى است.
وى بدون ارایه آمار مشخص گفت که به اکثر دواخانه‌هاى یادشده، طى ١٢ سال گذشته جواز فعالیت داده شده است.
به اساس معلومات نصیراحمد فیضى، آمر تاسیسات ریاست امور فارمسى این وزارت، در سطح کشور ۶۴ دواخانه درجه اول وجود دارد و متباقى ١٢٣٩٨ دواخانه درجه دوم و سوم مى‌باشد.
بنابراین، در صوتى که تمام ۴١٢٠ فارمسیست و معاون فارمسیست در دواخانه‌ها کار کنند، ٨۴٠۶ دواخانه بدون فارمسیست و معاون فارمسیست مى‌مانند و کارهاى آن از سوى افراد غیرمسلکى پیش برده مى‌شود.
مردم نیز از دوافروشان غیرمسلکى شکایت دارند.
سیف‌الله باشنده شهرغزنى و فارغ بخش فارمسى انستیتوت «عمر» در غزنى، مى‌گوید که در شمار زیادى از دواخانه‌هاى این ولایت افراد غیرمسلکى و کسانى دوا را به فروش مى‌رسانند که حتا سند فراغت صنف دوازده را هم ندارند.
وى که شغل آزاد دارد و در دواخانه کار نمى‌کند، مى‌گوید: «یک ماه پیش دواى درد مى‌گرفتم، در دواخانه برایم دواى مسمومیت داد… وقتى پرسیدم که چرا دواى غلط داده است، گفت که در نسخه نوشته است؛ در حالی‌که در نسخه چنین چیزى نوشته نشده بود.»
سیف‌الله نخواست که داوخانه یادشده را مشخص کند.
ملک دل‌آغا، باشنده قریه کروخیل ولسوالى خاک‌جبار ولایت کابل مى‌گوید که در پهلوى کلینیک صحى این ولسوالى، یک دواخانه شخصى فعالیت دارد و بیشتر اوقات یک پسر حدود ١٢ ساله در آن دوا مى‌فروشد.
وى به‌طور مشخص نگفت که دواى این دواخانه به کسى مشکل پیدا کرده است یا خیر اما مى‌گوید: «وقتى که یک پسر ١٢ ساله دوا مى‌فروشد، یک روز به کسى مشکل پیدا مى‌کند.»
نور ولى، مالک این دواخانه مى‌گوید که پسر او ١٨ ساله و متعلم صنف یازدهم مکتب است؛ اما در دواخانه تنها کارهاى صفایى را انجام مى‌دهد و دوا را خودش مى‌فروشد.
این در حالى است که نورولى می‌گوید که فارغ صنف دوازدهم مکتب است و در پاکستان در یک کورس ١٣ ماهه (کارکنان صحى) شرکت کرده است.
نورولى گفت که دواخانه وی جواز فعالیت ندارد و آمر صحت عامه این ولسوالى، به وى هشدار داده است که در صورت عدم اخذ جواز فعالیت تا اوایل سال آینده، دواخانه را مسدود مى‌کند.
موصوف مى‌گوید که تلاش مى‌کند تا جواز فعالیت را اخذ کند؛ در غیر آن صورت حاضر است که دواخانه وى مسدود شود.
داکتر ذبیح‌الله، آمر صحت عامه ولسوالى خاک‌جبار مى‌گوید که این مشکل، نه تنها در این ولسوالى بل در تمام ولایات کشور وجود دارد.
موصوف گفت که آمریت صحت عامه خاک‌جبار تلاش دارد با بیشتر کردن نظارت، جلو فعالیت دواخانه‌هاى غیرمجاز و بدون فارمسیست را بگیرد.
محمدهاشم وهاج، رییس شفاخانه خصوصى وهاج در کابل مى‌گوید: «نظر به احصاییه‌اى که وجود دارد، سه دواخانه یک فارمسیست دارد، پس (جواز) این چطور اجرا مى‌شود؟ کى این‌ها را افتتاح مى‌کند و کى جواز فعالیت را مى‌دهد؟»
وى مى افزاید: «امرهاى فوق‌العاده از طرف وزارت داده مى‌شود، من در یک جلسه کمیسیون رفاه عامه مشرانوجرگه بودم، روساى قوانین و فارمسى را خواسته بودند، از آنان پرسیده شد که چرا این دواخانه‌ها را بدون فارمسیست افتتاح مى‌کنید؟ باز آن‌ها دلیل‌شان این بود که از طرف مقامات بالا احکام داده مى‌شود.»
روشن آرا الکوزى، منشى کمیسیون رفاه عامه مجلس سنا، مشکلات یادشده در بخش دواخانه‌ها را تایید کرده و گفت که این کمیسیون، از وجود افراد غیرمسلکى در دواخانه‌ها از ولایات مختلف کشور شکایت دریافت کرده است.
روشن گفت که بارها مقام‌هاى وزارت صحت عامه به این کمیسیون فراخوانده شده و وعده کرده‌اند که این مشکل را حل مى‌کنند؛ اما تا حال شکایات در این قسمت وجود دارد.
داکتر احمدجان نعیم، معین مسلکى وزارت صحت عامه نیز تایید مى‌کند که تعداد دواخانه‌ها نسبت به فارمسیست‌ها بیشتر مى‌باشد؛ اما در مورد دادن امرهاى فوق‌العاده جواز فعالیت دواخانه‌ها از سوى مقامات آن وزارت مى‌گوید: «ما امر فوق‌العاده نمى‌دهیم و نداده‌ایم.»
موصوف در مورد این‌که با در نظرداشت ۴١٢٠ فارمسیست موجود در کشور و مقرره دواخانه‌ها، چگونه به بیش از دوازده‌هزار دواخانه جواز فعالیت داده شده است؟ گفت: «اصلا مشکل این است که یک دیتابیس درست وجود نداشت؛ اما اکنون وزارت صحت عامه سرش کار کرده و دیتابیس درست کرده که یکى از ضرورت‌ها طبق قوانین همین است وقتی دواخانه ایجاد می‌شود باید فارمسیست داشته باشد، سند فارمسیست ضرورى است، اما برخی‌ها جواز را مى‌گیرند و بعد استعفا مى‌کنند و به وزارت صحت عامه نیز گزارش نمی‌دهند. اما حالا سرش کار کردیم، حالى این تخلفات را نمى‌توانند که انجام دهند، ما این مشکل را جدى گرفتیم.»
وی افزود که با در نظرداشت مشکلات موجود در این بخش، شوراى وزیران حدود یک سال قبل فیصله به توزیع نکردن جواز فعالیت کرده است. هم‌چنان احمدجان نعیم گفت که وزارت صحت عامه بررسى دواخانه‌ها در سطح کشور را آغاز کرده و جواز فعالیت دواخانه‌هایى را لغو مى‌کند که فارمسیست نداشته باشد. اما وى جزییات این بررسى را ارایه نکرد.
کار کردن افراد غیرمسلکی در اکثر دواخانه‌های کشور، در حالی است که فروش دوا از سوى افراد غیرمسلکى مى‌تواند باعث توزیع دواى غلط به مریض شود و این امر باعث واقعات خطرناک براى بیماران گردد.
داکتر گلاجان رحمت، رییس شفاخانه عاجل ابن سینا در کابل مى‌گوید که در دواخانه‌ها باید افراد مسلکى کار کنند؛ زیرا توزیع دوا از سوى افراد غیرمسلکى مى‌تواند مشکلاتى چون حساسیت‌ها، تکالیف معده و غیره را بار آورد و حتا بیمار را با خطر مرگ مواجه سازد. وی به‌گونه مثال یادآورى می‌کند که سال گذشته ۹۷ تن در شهر کراچی پاکستان، از اثر استفاده دوای غلط جان دادند.
به اساس معلومات موصوف، به شفاخانه عاجل ابن سینا بارها کسانى مراجعه کرده‌اند که از اثر استفاده از دواى خلاف نسخه داکتر، با مشکلات صحى مواجه شده‌اند. اما وى مى‌گوید که تا حال واقعات مرگ‌ومیر ناشى از این مشکل، در این شفاخانه ثبت نشده است. او خاطرنشان کرد که تا حال در این شفاخانه، آمارى از همچو بیماران و مشخصات آن ثبت نمى‌شد؛ اما بهتر است که در آینده ثبت شود.
هم‌چنان داکتر گلاجان رحمت از چگونگى نوشتن نسخه‌ها از سوى برخى داکتران شکایت دارد و مى‌گوید که این کار نیز سبب توزیع دواى غلط از سوى دوافروشان و مشکلات براى بیماران شده می‌تواند. این داکتر شفاخانه عاجل ابن سینا گفت: «بعضى اوقات این طور شده که داکتر قسمى نوشته یا شفرى نوشته کرده و خط را قسمى نوشته که هیچ خوانده نشده، در اثر غلط نوشته کردن داکتر؛ امکان دارد دواخانه دواى غلط بدهد، یعنى یک رابطه موزون از اشتباهات بین داکتر و فارمسى وجود دارد… فارمسى گناهش این است که در آن‌جا آدم مسلکى نیست؛ اگر آدم مسلکى باشد، احساس مسوولیت مى‌کند و مى‌رود داکتر را مى‌گوید که چرا این طور نوشته کردى.»

فروش دوا در دکان‌هاى خوراکه‌فروشى و جاده‌ها

شمارى از دست‌فروشان روى جاده کنار مسجد پل خشتى شهر کابل دوا می‌فروشند.
احمدالله یک تن از این دوافروشان مى‌گوید که از سه سال به این طرف، دواهاى تقویه و ضد درد را در این ساحه مى‌فروشد و به افراد امنیتى پول مى‌دهد تا مانع‌اش نشوند. وى که حدود ٢۴ سال سن دارد، می‌گوید که تا صنف پنجم مکتب درس خوانده و در فروش دوا اشتباه نمى‌کند زیرا دوا را مى‌شناسد. او مى‌گوید که دوا را از عمده‌فروشى‌ها خریدارى مى‌کند و روزانه چندین تن، از وى دوا خریدارى مى‌کنند و از این بابت عاید خوبى دارد.
مشارکت رسانه‌هاى آزاد تلاش کرد تا با دوافروشان دیگر این ساحه نیز صحبتى داشته باشد؛ اما هیچ‌کدام آن‌ها حاضر به مصاحبه نشدند. در شهر چاریکار مرکز ولایت پروان نیز، دست‌فروشان روى جاده‌ها دوا مى‌فروشند؛ اما آن‌ها نیز حاضر به مصاحبه نشدند. اما یک تن از باشندگان شهر قندهار گفت که جلو فروش دوا روى جاده‌ها از دو سال به این طرف در این شهر گرفته شده است.
ملک دل‌آغا باشنده قریه کروخیل ولسوالى خاک‌جبار کابل گفت که در برخى دکان‌هاى خوراکه‌فروشى این ولسوالى نیز انواع دواها فروخته مى‌شود.
رییس قوانین صحى و بررسى وزارت صحت عامه مى‌گوید که وزارت صحت عامه در مرکز و ولایات براى جلوگیرى از فروش غیرقانونى دوا، اقداماتى داشته است و پلان دارد که نظارت را در این بخش بیشتر سازد. او در مورد دست‌فروشان دوا در شهر کابل گفت: «ما هفته دو- سه روز در همان ساحه پلان داریم و مردم را جمع مى‌کنیم، دواهاى‌شان را جمع‌آورى مى‌کنیم؛ متاسفانه که پس مى‌آیند، این یک چیزى دوامدار و مزمن شده، باید پولیس با ما بیشتر همکارى کند.»
نجیب‌الله دانش، معاون سخنگوى وزارت امور داخله مى‌گوید که وزارت داخله به اساس تقاضاى وزارت صحت عامه، بارها براى جلوگیرى از فروش دوا روى جاده‌ها و جمع‌آورى دواى غیرمعیارى و تاریخ‌تیرشده از دواخانه‌ها و گدام‌ها، اقدام نموده و در آینده نیز حاضر به همکارى در این راستا مى‌باشد. اما او دادن پول از سوى دوافروشان روى جاده به پولیس را رد مى‌کند: «ما این را تایید نمى‌کنیم؛ زیرا گرفتن پول یک عمل غیرقانونى و جرم است و پولیس ما هیچ‌گاه چنین کارى را انجام نداده‌اند.»

مراکز صحى در فاصله‌هاى دور

یافته‌هاى مشارکت رسانه‌هاى آزاد نشان مى‌دهد که مردم برخى مناطق در فصل گرما تا به مراکز صحى، ده‌ها کیلومتر فاصله را پیاده طى مى‌کنند؛ اما در فصل سرما به‌دلیل مسدود بودن راه‌ها از خدمات صحى محروم مى‌باشند.
محمد عمران باشنده ولسوالى خواهان ولایت بدخشان مى‌گوید که در مراکز تمام ولسوالى‌هاى این ولایت، کلینیک‌هاى صحى فعالیت دارد؛ اما فاصله برخى قریه‌ها با کلینیک‌ها بسیار زیاد مى‌باشد. به گفته وى، باشندگان قریه‌هاى حوزه شاه بالا، حوزه شاه پایین، روینزا، گردى بالا، سفید تنگان، چشمه کیل، بوستانک، شالیز، چتگر، لقمان، روتیغزه، یخ دره، غوزان، شین دره و برخى قریه‌هاى دیگر ولسوالى خواهان باید حدود سه شبانه‌روز پیاده راه بروند تا به کلینیک صحى در مرکز ولسوالى برسند.
به اساس معلومات او، مردم این قریه‌ها مریضان‌شان را توسط مرکب انتقال مى‌دهند؛ زیرا موتر به‌دلیل نبود سرک به این قریه‌ها رفته نمى‌تواند. وى خاطرنشان کرد که از ماه عقرب تا جوزا، راه‌هاى این قریه‌ها از اثر برف‌بارى‌ها مسدود مى‌باشند و انتقال مریض به مراکز صحى توسط مرکب نیز امکان ندارد. موصوف در مورد تداوى بیماران این قریه‌ها در فصل سرما افزود: «اگر کسى مریضى شدید داشته باشد، یا خدا شفا مى‌دهد و یا مى‌میرد.»
داکتر نورمحمد خاورى، رییس صحت عامه بدخشان، با تایید فاصله‌هاى زیاد بین مراکز صحى و برخى قریه‌هاى این ولایت گفت: «در تمام افغانستان مشکل فاصله وجود دارد؛ اما در ولایت بدخشان زیادتر این مشکل وجود دارد.» وى نیز گفت که مردم برخى مناطق این ولایت، دو یا سه شبانه‌روز راه را پیاده طى مى‌کنند تا به کلینیک‌ها در مراکز ولسوالى‌ها برسند.
اما سیف‌الله، باشنده شهر غزنى مى‌گوید که در ولسوالى‌هاى گیرو، ناوه و اجرستان این ولایت به‌دلیل مشکلات امنیتى مرکز صحى وجود ندارد و مردم این ولسوالى‌ها مریضان‌شان را غرض تداوى به مرکز این ولایت انتقال مى‌دهند. قرار معلومات وى، ناوه و اجرستان در فاصله حدود ١۵٠ کیلومتر و گیرو در حدود صد کیلومترى مرکز این ولایت موقعیت دارد. به‌گفته سیف‌الله، با آن‌که موتر به ولسوالى‌هاى یادشده رفته مى‌تواند؛ اما کسانى‌که توان پرداخت کرایه موتر را نداشته باشند، از خدمات صحى محروم مى‌مانند. اما داکتر ضیاگل اسفندى، رییس صحت عامه غزنى، مى‌گوید که تنها در ولسوالى گیرو، نسبت مشکلات امنیتى، مرکز صحى فعالیت ندارد. وى مى‌افزاید که در سایر ولسوالى‌هاى این ولایت، مراکز صحى فعالیت دارند و به مشکلات صحى مردم رسیدگى مى‌شود.
هم‌چنان باشندگان قریه ده یک ولسوالى خواجه عمرى غزنى مى‌گویند که از این قریه تا به مرکز صحى شش ساعت راه موتر است، باشندگان منطقه غازى‌آباد ولسوالى ینگى قلعه تخار گفته‌اند که تا مرکز صحى، باید در موتر پنج ساعت راه را طى کنند، باشندگان ولسوالى سپیره ولایت خوست می‌گویند که تا مرکز صحى ١٢٠ کیلومتر راه را در موتر طى می‌کنند و باشنده‌هاى قریه سنگ بولان ولسوالى کجران ولایت دایکندى می‌گویند که تا مرکز صحى باید چهار ساعت راه را پیاده طى کنند.
داکتر احمدجان نعیم، معین مسلکى وزارت صحت عامه، پذیرفت که در ولسوالى خواهان و برخى مناطق دیگر، فاصله بین قریه‌ها و مراکز صحى زیاد مى‌باشد؛ اما در همچو مناطق تیم‌هاى سیار صحى توظیف شده‌اند. اما محمدعمران باشنده ولسوالى خواهان مى‌گوید که در این ولسوالى، تیم‌هاى سیار صحى فعالیت ندارند.
معین مسلکى وزارت صحت عامه می‌گوید که در حدود ١٢ سال گذشته در مناطق مختلف کشور کلینیک‌ها و شفاخانه‌ها ایجاد شده؛ اما به‌دلیل نبود امکانات مالى در بعضى مناطقى که باید مراکز صحى ایجاد گردد، هنوزهم مشکل نبود مراکز صحى وجود دارد. به اساس معلومات وى، در سال ١٣٨١ در سطح کشور ۴۵٠ کلینیک و شفاخانه فعالیت داشت؛ اما اکنون این رقم به ٢٠۵٢ شفاخانه، کلینیک و مرکز صحى رسیده است. او مى‌گوید که در حال حاضر ٢٨ شفاخانه ولایتى، ۶ شفاخانه حوزه وى، ٧٣ شفاخانه ولسوالى، ٢۵ شفاخانه تخصصى، ٨٠٩ مرکز اساسى صحى، ٣٨٢ مرکز جامع صحى، ۴٨٨ مرکز فرعى صحى، ٢١ مرکز تداوى معتادین، ٩٧ کلنییک سیار، دو مرکز کنترول توبرکلوز و١٢١ مرکز متفرقه در بخش‌هاى مختلف در کشور فعالیت دارند.
به اساس معلومات عبدالاحد فرزام، هماهنگ‌کننده بخش نظارت، ارزیابى و گزارش‌دهى کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان؛ یک سروى آن کمیسیون که هنوز منتشر نشده، نشان مى‌دهد که حدود ۵٨ درصد مردم افغانستان، به خدمات اساسى صحى دسترسى دارند. اما وزارت صحت عامه مى‌گوید که حدود ١٢سال قبل، ٩ درصد مردم افغانستان به خدمات اساسى صحى دسترسى داشتند و اکنون این رقم به بیش از ۶۵ درصد رسیده است.

نبود داکتر زن

باشندگان برخى ولسوالى‌ها، به‌دلیل نبود داکتر زن، در مراکز صحى ولسوالى، بیماران نسایى- ولادى را به شفاخانه‌هاى ولایتى انتقال مى‌دهند.
عبدالجلیل یک تن از موسفیدان قریه شنان ولسوالى دایچوپان زابل گفت، در تمام ولسوالى‌هاى این ولایت، مراکز صحى موجود است؛ اما به‌دلیل نبود داکتر زن و قابله در این مراکز، مردم بیماران نسایى- ولادى را غرض تداوى به شفاخانه ولایتى، در مرکز این ولایت انتقال مى‌دهند. به‌گفته او، در سطح ولایت تنها در این شفاخانه یک داکتر زن وجود دارد. این در حالى است که در افغانستان، برخى خانواده‌ها به زنان اجازه نمى‌دهند که براى تداوى به داکتر مرد، مراجعه کنند. به اساس معلومات عبدالجلیل، از ولسوالى دایچوپان تا مرکز این ولایت، شش ساعت راه موتر مى‌باشد و در این مسیر، شمارى بیماران عاجل نسایى- ولادى پیش از رسیدن به شفاخانه، جان می‌دهند. او از ناامنى‌ها نیز شکایت نموده گفت که در اواخر ماه دلو سال روان، موتر حامل یک مریض، باشنده قریه ماره این ولسوالى، حین بازگشت از شفاخانه ولایتى به ماره، در منطقه باغ ولسوالى ارغنداب، با ماین کنار جاده تصادم کرد و سه تن از راکبین موتر زخم برداشتند.
عبدالرحیم باشنده مرکز ولسوالى دند قندهار نیز مى‌گوید که در ولسوالى‌هاى این ولایت، مشکل نبود داکتران زن و قابله‌ها وجود دارد و مردم بیماران نسایى- ولادى را به شفاخانه ولایتى انتقال مى‌دهند. در عین حال، داکتر لعل‌محمد توخى، رییس صحت عامه زابل و داکتر عبدالقیوم پخلا، رییس صحت ولایت قندهار، مشکلات یادشده را تایید مى‌کنند و آن را ناشى از ناامنى دانند.
قابل ذکر است که باشندگان ولایات غزنى، پکتیکا، کندز، فراه ، بامیان، کنر، لوگر و هلمند نیز در گفتگو با مشارکت رسانه‌هاى آزاد، از کمبود داکتران زن و قابله‌ها در برخى مراکز صحى این ولایات شکایت کردند.
عبدالاحد فرزام هماهنگ‌کننده بخش نظارت، ارزیابى و گزارش‌دهى کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان مى‌گوید که این کمیسیون، در سطح کشور با بیش از٣٠٠٠ تن که ۵٠ درصد آنان را زنان تشکیل مى‌دهند، گفتگو نموده و تنها ١١ درصد آن‌ها گفته‌اند که به قابله‌هاى مسلکى دسترسى دارند. وى عدم دسترسى ٨٩ درصد زنان به قابله‌هاى مسلکى را نگران‌کننده خوانده گفت که این مشکل یکى از دلایل مرگ‌و‌میر زنان در افغانستان است. به اساس معلومات وزارت صحت عامه، در حال حاضر در هر دو ساعت، یک زن در زمان ولادت در حالى جان مى‌دهد که ١٢ سال قبل، در هر نیم ساعت، یک زن در زمان ولادت، جان مى‌داد.
معین مسلکى وزارت صحت عامه گفت که مشکل کمبود داکتران زن و قابله‌ها وجود دارد، اما نسبت به سال ١٣٨١ این مشکل کم‌تر شده است. وى گفت که در سال ١٣٨١ در ٢۴ درصد مراکز صحى کشور داکتران و قابله‌ها کار مى‌کردند، اما اکنون این رقم به ٨٠ درصد رسیده است. به اساس معلومات موصوف، در حال حاضر، بیش از ١٣٠٠ داکتر زن و حدود ۵٠٠٠ قابله در نظام صحى کشور فعالیت دارند؛ اما به ۴۵٠٠ قابله دیگر نیاز مى‌باشد. او مشخص نکرد که به چه تعداد داکتران زن نیاز مى‌باشد.
مشکل کمبود داکتران زن در ولایات، در حالی است که وزارت صحت عامه در سال ١٣٩١ اعلام کرد که براى داکتران زن که در نقاط دوردست کشور کار کنند، ٢۵٠ درصد؛ و داکتران مرد که در نقاط دوردست کار کنند ١۵٠ درصد، افزایش معاش در نظر گرفته شده است.

دواى غیرمعیارى و تاریخ‌گذشته

وجود دواى غیرمعیارى و تاریخ تیرشده، مشکل جدى دیگرى در افغانستان مى‌باشد.
محمدقربان حقجو، رییس عامل اتاق تجارت و صنایع افغانستان، مدعى است که بعضى تجار، دواى غیرمعیارى را به افغانستان وارد مى‌کنند. حقجو می‌گوید: «حتا من شنیده‌ام که تاجرهایی هستند که می‌روند با کمپنى‌ها گپ می‌زنند که فلان دوا درصدی موادش را کم کن؛ چون قیمت آن بلند است…. این درست نیست، باید جلو آن گرفته شود.»
رییس عامل اتاق تجارت مى‌افزاید: «مساله قاچاق یک چالش دیگر است، همین تاجرانی که مواد بى‌کیفیت و دوایى که در حقیقت در بینش پودرهاى عجیب و غریب، آرد نخود و آرد برنج در دوا در کپسول پرشده، در سر چوک‌ها، در مرکز و ولایات به فروش مى‌رسد؛ این جفا است، این زهر است که به مردم افغانستان مى‌دهند؛ این را تاجر گفته نمى‌توانیم.» اما حاجى عبدالخالق زازی وطن‌دوست، رییس اجراییوى نهاد ملى غیردولتى خدمات دوایى افغانستان، مى‌گوید که درصدی کم دواهاى موجود در بازارهاى کشور، غیرمعیارى است که به شکل قاچاق از پاکستان، ایران و چین وارد افغانستان مى‌شوند.
به‌گفته او، به اساس نمونه‌گیرى از دواى موجود در بازار و تجزیه آن که در سال ١٣٨٨ از سوى موسسات غیردولتى انجام شده، ٩،١ درصد دواى موجود در بازارهاى افغانستان غیرمعیارى مى‌باشد. وى مى‌افزاید: «طور مثال پرستامول۵٠٠ ملى‌گرام است؛ اما در ترکیب آن ۴٠٠ ملى‌گرام بود.»
معین مسلکى وزارت صحت عامه، با تایید سخنان زازی گفت که دواى غیرمعیارى به‌شکل قاچاق وارد کشور مى‌شود؛ اما وزارت صحت عامه همواره تلاش دارد تا دواى غیرمعیارى و تاریخ تیرشده را از دواخانه‌ها جمع‌آورى و از بین ببرد. به اساس معلومات وزارت صحت عامه، در١١ ماه گذشته بیش از ٩۵ تن دواى غیرمعیارى و تاریخ تیرشده را از دواخانه‌ها و گدام‌ها در مرکز و ولایات کشور، جمع‌آورى و از بین برده است. با این حال شمارى از باشندگان مرکز و ولایات خوست، قندهار، غزنى، پکتیکا، بدخشان، کندز، فراه، بامیان، کنر، هلمند، زابل، بلخ و هرات نیز در گفتگو با مشارکت رسانه‌هاى آزاد، از وجود دواى غیرمعیارى و تاریخ تیرشده در دواخانه‌ها شکایت کرده‌اند.
ظریفه باشنده ولایت خوست مى‌گوید: «مریض بودم. دوایى را که در افغانستان گرفته بودم، هیچ اثر نکرد؛ ولى به پاکستان عین دوا را به قیمت بلند خریدم، زود تاثیر کرد؛ حتما به افغانستان که مى‌آید، بى‌کیفیت است.»

کیفیت پایین خدمات صحى و تداوى در خارج

برخى مردم، از کیفیت خدمات صحى در افغانستان شکایت دارند و به همین دلیل، روزانه صدها تن براى تداوى به خارج از کشور مى‌روند.
محمداسماعیل ٢۵ ساله باشنده شهر کابل که مادرش را جهت تداوى به هندوستان برده بود، هنگام برگشت به کابل، در میدان هوایى شهر دهلى هندوستان به مشارکت رسانه‌هاى آزاد گفت که داکتران در افغانستان، بیمارى مادرش را تکلیف قلبى تشخیص کرده بودند. به‌گفته او، به دلیل این‌که تداوى داکتران افغان نتیجه نمى‌داد، مجبور شد که مادرش را برای تداوى به هند انتقال دهد. موصوف مى‌گوید که داکتران هندى تشخیص دارند که مادرش تکلیف معده دارد و بعد از استفاده از دواى تجویز شده از سوى داکتران هندى، صحت مادرش نیز بهتر شده است.
شیرین جان ۵۵ ساله باشنده پل سوخته شهر کابل، بیمار دیگرى است که همراه با شوهرش براى تداوى به هند سفر کرده. او که در شهر دهلى با مشارکت رسانه‌ها صحبت مى‌کرد، گفت: «راه گشته نمى‌توانستم، بابه اولادها من را به پشت انتقال مى‌داد؛ حالا شکر راه رفته مى‌توانم. در افغانستان پیش زیاد داکتر رفتم، پیسه زیاد مصرف کردم، لیکن هیچ فایده نمى‌کرد.» هر دو منبع یادشده، نابلدى در کشور بیگانه، زبان هندى و مصارف زیاد رفت‌وآمد و تداوى را به‌عنوان مشکلات بیماران افغان در هند عنوان مى‌کنند.
هم‌چنان نیلاب باشنده دیگر شهر کابل مى‌گوید: «مادرم ٢۵ سال کمردردى را تیر کرده، در کابل زیاد تداوى کردیم، پیش زیاد داکترها بردیم؛ داکترها مى‌گفتند که کلسیم مادرم کم است، در حالی‌که چنین چیزى هیچ وجود نداشت، هیچ‌کدام نمى‌گفت که عملیات باید شود؛ بالاخره به پاکستان بردیمش در شفاخانه الشفاءعملیات کردند، حالى شکر بسیار فرق کرده، جور شده، راه می‌رود  و دردش آرام شده است.»
وى که در اوایل ماه دلو سال روان، مادرش را جهت تداوى به پاکستان انتقال داده بود، مى‌گوید که از طریق زمین به پاکستان سفر کرد و شمار زیادى افغان‌ها را دیده است که به شفاخانه‌هاى پاکستان براى تداوى مراجعه کرده بودند.
اتاق تجارت و صنایع افغانستان مى‌گوید که روزانه، حدود یک هزار تن از افغانستان به پاکستان، هندوستان، ایران، امارات متحده عربى، امریکا و کشورهاى اروپایى براى تداوى سفر مى‌کنند.
محمدقربان حقجو، رییس عامل این اتاق مى‌گوید که این آمار را از شرکت‌هاى هوایى که در افغانستان فعالیت دارند، به‌دست آورده است.
مشارکت رسانه‌ها تلاش کرد تا در مورد با مسوولان میدان هوایى کابل و برخى شرکت‌هاى هوایى گفتگو کند؛ اما مسوولان حاضر به مصاحبه نشدند.
قابل ذکر است که ریاست‌جمهورى افغانستان، حدود دو سال پیش با نشر اعلامیه‌اى گفته بود که سالانه مردم افغانستان حدود ٢۵ میلیون دالر را صرف تداوى در خارج از کشور مى‌کنند.
معین مسلکى وزارت صحت عامه مى‌گوید که مشکلات در کیفیت خدمات صحى تا حدى وجود دارد؛ اما نسبت به حدود یک دهه قبل به مراتب بهتر شده و پیشرفت‌هایی در این زمینه صورت گرفته است. وى مى‌افزاید که در حال حاضر، در برخى شفاخانه‌هاى افغانستان عملیات‌هاى مغلق جراحى انجام مى‌شود که نتایج خوب نیز در پی دارد.
به‌گفته او، شمارى از مردم به‌دلیلى براى تداوى به خارج از کشور مى‌روند بالاى داکتران افغان بى‌اعتماد شده‌اند.
داکتر احمدجان نعیم مى‌افزاید که در افغانستان داکتران ورزیده وجود دارد و اکنون سیستم آموزشى نیز بهترشده است. او مى‌گوید: «حتا حالا یک تعداد داکتران از امکانات شخصى، خود را رسانده‌اند و ضرروت به این دارند که اعتمادسازى شود، پیشرفت‌ها در بخش خصوصى و دولتى شده؛ اما ضرورت به این است که چطور اعتمادسازى شود.» وى اشتباه در تشخیص بیمارى در افغانستان را رد نمى‌کند و مى‌گوید که در کشورهاى پیشرفته‌ای چون امریکا نیز بعضى اوقات در تشخیص مرض اشتباه صورت مى‌گیرد. اما او مى‌افزاید که وزارت صحت عامه در قبال این مشکل بى‌تفاوت نبوده و قرار است که به‌زودى «شوراى طبى و رسیدگى به شکایات مردم» را ایجاد کند تا به همچو مشکلات رسیدگی کند.

شفاخانه‌هاى غیرفعال

بیماران افغان در حالى براى تداوى به خارج از کشور سفر مى‌کنند که از تعمیر جدید مجهز با پیشرفته‌ترین وسایل طبى شفاخانه جمهوریت، براى چند سال استفاده نمى‌شد و تعمیرهاى شفاخانه‌هاى جدید «شیخ زاهد» و «جناح» در کابل نیز حدود چهار سال قبل ایجاد شده؛ اما تا حال فعال نگردیده است.
ساختمان‌هاى شفاخانه صحت طفل و مادر «شیخ زاهد» به کمک امارات متحده عربى و ساختمان شفاخانه «جناح» به کمک ١٩ میلیون دالر امریکایى پاکستان، اعمار گردیده است. وزارت صحت عامه هزینه اعمار شفاخانه شیخ زاهد را مشخص نکرد.
کار اعمار تعمیر جدید ده منزله شفاخانه جمهوریت کابل، با ظرفیت ٣۵٠ بستر حدود ۵ سال قبل با هزینه ٢٨ میلیون دالر امریکایى کمک چین تکمیل و با وسایل پیشرفته طبى چون (ستى سکن، ام‌آر‌آى، ایمو دیالیز) و غیره تجهیز شد.
مسوولان وزارت صحت عامه مى‌گفتند که تعمیر جدید این شفاخانه را به شبکه آغاخان و یا کشور ترکیه مى‌سپارند تا از طریق آن، خدمات باکیفیت و تخصصى عرضه گردد.
اما این تعمیر در حالى تا اوایل دلو سال روان کاملا غیرفعال بود که افغانستان براى همچو یک شفاخانه پیشرفته، اشد ضرورت دارد.
ثریا دلیل، وزیر صحت عامه، به تاریخ اول دلو سال روان اعلام داشت که ١۵۴ بستر در بخش‌های داخله، جراحی عمومی، جراحی یورولوژی، جراحی صدری، جراحى گوش و گلو، جراحی لپراسکوپی و تداوى امراض معده معایی، امراض خون و غیره در این تعمیر به کمک چین فعال گردید.
به‌گفته دلیل، شبکه انکشافى آغاخان در سال ١٣٨٩ بنا بر فیصله شوراى وزیران، مسوولیت عرضه خدمات صحی از طریق این تعمیر را بر عهده گرفته بود؛ اما این تعهد عملی نشد.
معین مسلکى وزارت صحت عامه، مى‌گوید که آن وزارت به‌دلیل نبود بودجه در چند سال گذشته نتوانست که ساختمان جدید شفاخانه جمهوریت و شفاخانه‌هاى جناح و شیخ زاهد را فعال کند.
وى به‌گونه مثال مى‌افزاید که استفاده از تمام تعمیر جدید شفاخانه جمهوریت، سالانه به حدود ١۵ میلیون دالر امریکایى نیاز دارد.
به‌گفته او وزارت صحت عامه تلا ش دارد تا قسمت دیگر تعمیر جدید شفاخانه جمهوریت و شفاخانه‌هاى جناح و شیخ زاهد را نیز در همکارى با سکتور خصوصى فعال کند.
موصوف زمان فعال ساختن این شفاخانه‌ها را مشخص نکرد؛ اما گفت که کار در این راستا ادامه دارد.

کمبود بودجه

داکتر احمدجان، نعیم معین مسلکى وزارت صحت عامه، مى‌گوید که نبود بودجه کافى، یکى از چالش‌هاى عمده آن وزارت در راستاى انکشاف بیشتر خدمات صحى در کشور مى‌باشد. این مقام وزارت صحت عامه گفت که در ١٢ سال گذشته، سالانه حدود ١،۵ میلیارد دالر امریکایى در بخش صحت (تداوى و غیره) در افغانستان مصرف شده که ٧٣ درصد را مردم، ۴ درصد را دولت افغانستان و ٢٣ درصد را جامعه جهانى پرداخته‌اند.
موصوف کمک‌هاى یادشده جامعه جهانى و بودجه تخصیص داده شده از سوى دولت براى حل مشکلات عرضه خدمات صحى در کشور را ناچیز خوانده افزود که به همین دلیل، پیشرفت‌هاى بیشتر در این عرصه صورت نگرفته است.

راه‌حل

شیرین آقا ظریف، رییس پوهنتون طبى کابل مى‌گوید که در ١٢ سال گذشته، در بخش‌هاى مختلف چون ایجاد مراکز صحى، کاهش مرگ‌ومیر مادران و اطفال، تطبیق برنامه‌هاى واکسین و غیره در افغانستان پیشرفت‌ صورت گرفته؛ اما هنوز هم چالش‌هایى در این عرصه موجود است که مشکلات امنیتى، نبود بودجه کافى و پلان دقیق، از عوامل مهم آن مى‌باشد.
به باور او، به هدف عرضه خدمات بهتر صحى، باید ماده ۵٢ قانون اساسى تعدیل شود؛ زیرا گرفتن فیس ناچیز از بیماران، حکومت را کمک مى‌کند تا خدمات خوب‌تر را از طریق شفاخانه‌ها و سایر مراکز صحى دولتى عرضه کنند.
اما به‌گفته او، سیستمى ایجاد گردد که به اساس آن  از افراد بى‌بضاعت فیس اخذ نشود.
در حال حاضر، طبق ماده ۵٢ قانون اساسى از طریق مراکز صحى دولتى، خدمات صحى رایگان عرضه مى‌گردد.
در ماده ۵٢ قانون اساسى آمده است که دولت، وسایل وقایه و علاج امراض و تسهیلات صحى رایگان را براى همه اتباع مطابق به احکام قانون تامین می‌کند.
پوهاند ظریف مى‌گوید که در کشورهاى پیشرفته و ثروتمندى چون امریکا نیز خدمات صحى رایگان نیست.
هم‌چنان وى گفت که باید کمک‌هاى بیشتر جامعه جهانى به بخش صحت جذب شود و دولت نیز بودجه بیشتر را به بخش صحت اختصاص دهد.
عبدالقادر جیلانى، سخنگوى وزارت مالیه، مى‌گوید که در ١٢ سال گذشته، براى هر وزارت با در نظرداشت امکانات، اولویت‌ها و پروژه‌هاى پیشنهادى، بودجه تخصیص داده شده است.
موصوف مى‌افزاید که وزارت مالیه تلاش خواهد کرد تا در سال‌هاى آینده، با بلند رفتن عواید و بهبود وضعیت امکانات مالى، براى وزارت صحت عامه بودجه بیشتر اختصاص دهد.
مشارکت رسانه‌هاى آزاد که متشکل از آژانس خبرى پژواک، کلید گروپ، روزنامه ۸صبح و موسسه نشراتى سبا مى‌باشد؛ در بخش فساد اداری و نقض حقوق بشر، گزارش‌های تحقیقی تهیه و نشر مى‌کند.

اشتراک گذاري با دوستان :