در مذاکرات آلماتی سعید جلیلی از چه کسی دستور می‌گیرد؟

- رضا تقی‌زاده

براساس شواهد موجود، پیش از انجام مذاکرات با اهمیت هسته‌ای روز ۲۶ ماه جاری میلادی در پایتخت قزاقستان، میان ایران و نمایندگان گروه ۱+۵، مذاکرات کارشناسی مابین دو طرف صورت نگرفته است. از این لحاظ موفقیت و یا شکست احتمالی مذاکرات آلماتی متاثر از تصمیمات رهبران جمهوری اسلامی در تهران خواهد بود.
به نتیجه رسیدن مذاکرات سیاسی رسمی، اعم از حل اختلاف و یا امضا یک پیمان، مدیون حصول توافق‌های کارشناسی پیش از قرار گرفتن نمایندگان ارشد دو طرف پیرامون میز مذاکرات است.

هنری کیسینجر، وزیر خارجه پیشین امریکا در تلفیق انجام مذاکرات کارشناسی با حضور رهبران کشورها در میز مذاکرات، راه سومی را ابداع کرد که به «دیپلوماسی رفت‌وبرگشتی» معروف شد. در اجرای این روش کیسینجر میان طرف‌های اختلاف در رفت‌وآمد مکرر بود.

در غیاب مذاکرات مقدماتی کارشناسان، گفتگوهای سیاسی طولانی خواهد شد. شمار زیادی از پیمان‌های بزرگ و تاریخی جهان در حال و هوایی از این دست بسته شده‌اند. رویارویی رهبران سیاسی طرف مذاکره را می‌توان راه میان‌بر، برای کوتاه کردن زمان حصول توافق‌های حساس سیاسی تلقی کرد.
اقامتگاه تابستانی رییسان جمهور امریکا، موسوم به کمپ دیوید، شاهد برگزاری جلسات متعدد از این دست بوده که توافق صلح ۱۷ سپتامبر ۱۹۷۸ مابین انور سادات رییس‌جمهور وقت مصر و مناخیم بگین، نخست‌وزیر وقت اسراییل با میانجی‌گری جیمی کارتر رییس‌جمهور امریکا از جمله مشهورترین آن‌ها است.
هنری کیسینجر، وزیر خارجه پیشین امریکا در تلفیق انجام مذاکرات کارشناسی با حضور رهبران کشورها در میز مذاکرات، راه سومی را ابداع کرد که به «دیپلوماسی رفت‌وبرگشتی» معروف شد. در اجرای این روش کیسینجر میان طرف‌های اختلاف در رفت‌وآمد مکرر بود.
با پیشرفت وسایل ارتباط الکترونیکی، نقش دیپلوماسی رفت‌وبرگشتی در دستیابی به توافق‌های پیچیده تا حدودی کاهش یافته و در نتیجه هیات‌های نمایندگی سیاسی طرف مذاکرات می‌توانند در هر لحظه از تصمیمات مقامات بالاتر خود مطلع شوند.

پیچیدگی مذاکرات

اختلاف‌های شورای امنیت و ایران، به‌ویژه از سال ۲۰۰۶ تاکنون، مذاکرات اتومی تهران و گروه موسوم به ۱+۵ را که با هدف خارج شدن از بن‌بست کنونی صورت می‌گیرد، به یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های سیاسی جهان تبدیل کرده ‌است.
هیچ‌یک از دیدارهای گذشته نمایندگان ایران و گروه ۱+۵، و یا مذاکرات ایران با نمایندگان جامعه اروپا به نمایندگی از جانب گروه یاد شده، تا کنون به نتیجه ملموسی منتهی نشده است.
طی شش سال گذشته خاویر سولانا و خانم کاترین اشتون، به نوبت هیات‌های اروپایی را به‌عنوان نماینده گروه ۱+۵ اداره کرده، و علی لاریجانی و سعید جلیلی در منصب دبیر شورای امنیت ملی و مذاکره‌کننده ارشد جمهوری اسلامی در پرونده اتومی، هدایت هیات ایران را بر عهده داشته‌اند.

مذاکرات کارشناسی

پس از انجام مذاکرات هسته‌ای ماه اپریل در استانبول، ضرورت انجام مذاکرات کارشناسی پیش از آغاز مذاکرات رسمی، در این ستون مورد تاکید قرار گرفت. متعاقبا اعلام شد که پیش از انجام دور بعدی گفتگوها، علی باقری، معاون سعید جلیلی و هلگا اشمیت، معاون آلمانی خانم کاترین اشتون، مذاکرات کارشناسی را تا پیش از ورود به دور بعدی دیدارهای رسمی، هدایت خواهند کرد.
ایران پیش از برگزاری جلسه مذاکرات هسته‌ای ۲۳ ماه می سال گذشته در بغداد، از انجام نشدن تماس‌های کارشناسی با نمایندگان جامعه اروپا و قطع تماس‌ها انتقاد کرد. بدون دست یافتن به توافق‌های مقدماتی کارشناسان، مذاکرات اتومی مسکو نیز در ادامه مذاکرات مشابه با بغداد، به بن‌بست رسید.
مذاکرات هسته‌ای آلماتی که خزاعی سفیر دایمی ایران در سازمان ملل از آن با استعاره به‌عنوان مذاکراتی که «ایران به آن با زور کشیده شده» یاد کرده است، در غیاب توافق‌های مقدماتی کارشناسان، از بختی بیشتر از مذاکرات مسکو، بغداد و استانبول برای رسیدن به نتایج ملموس برخوردار نیست.
مصطفی دولتیار، یکی از اعضا هیات نمایندگی ایران در مذاکرات اتومی، روز ۲۳ دلو طی گفتگویی با خبرگزاری ایسنا با شاره به مذاکرات اتومی آلماتی اظهار داشت: «در قزاقستان ما شنونده هستیم.» دولتیار در همان مصاحبه یادآور شد: «ما خواسته‌های خود را در مسکو مطرح کرده‌ایم و منتظر پیشنهادات طرف مقابل هستیم.» معنی ساده اظهارات مذاکره‌کننده ایران، داشتن چارچوب از پیش تعیین‌شده برای داخل شدن در مذاکرات است.

هدایت مذاکرات از تهران

با وجود پیچیده شدن مستمر پرونده اتومی ایران طی شش‌سال گذشته، خواسته‌های پایه دو طرف هم‌چنان ساده و بی‌تغییر باقی مانده: شورای امنیت خواستار قطع غنی‌سازی یورانیم و تعطیل (موقت) چرخه سوخت اتومی در ایران است، و ایران خواستار به‌رسمیت شناخته شدن آن‌چه «حق استفاده از انرژی اتومی» معرفی می‌کند.
بن‌بست اتومی ایران، علاوه بر ابعاد امنیت منطقه‌ای و جهانی طی یک سال اخیر به یک مساله حساس در معادلات قدرت در داخل نظام سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شده است. عامل اخیر به نوبه خود راه خروج از بن‌بست کنونی را دشوارتر از پیش ساخته است.
در مذاکرات اتومی آلماتی، سعید جلیلی در منصب دبیر شورای امنیت ملی، رهبری گروه مذاکره‌کننده ایرانی را بر عهده دارد. رییس اسمی شورای امنیت ملی، رییس‌جمهور (محمود احمدی‌نژاد) است.
حکم سعید جلیلی نیز بعد از قبول استعفای جنجالی علی لاریجانی، با امضای محمود احمدی‌نژاد صادر شد. رهبر جمهوری اسلامی در شورای امنیت ملی تنها دارای نماینده ویژه است.
از طرفی تصمیم‌گیری پیرامون پرونده اتومی جمهوری اسلامی (در ردیف دیگر مسایل کلان سیاست خارجی، از جمله مناسبات با امریکا) در حوزه اختیارات رهبر جمهوری اسلامی قرار گرفته‌ است.
در مذاکرات آلماتی که بدون حصول توافق‌های کارشناسی اولیه صورت می‌گیرد و تنها ادامه مذاکرات مسکو خواهد بود، هیات ایرانی فاقد قدرت تصمیم‌گیری نهایی و تنها محدود به قبول یک چارچوب از پیش تعیین شده است.
در صورت خارج شدن گروه ۱+۵ از محدوده پیشنهادهای پیشین در گفتگوهای آلماتی، و افزودن بر سقف پیشنهادهای گذشته، (از جمله پیشنهاد لغو تحریم طلا در مبادلات خارجی ایران در مقابل قطع غنی‌سازی ۲۰ درصدی) رییس هیات نمایندگی ایران نیازمند کسب تکلیف از تهران است.
کسب تکلیف مستقیم دبیر شورای امنیت ملی از رییس شورای امنیت ملی (محمود احمدی‌نژاد) در مورد رد و یا پذیرش پیشنهادهای گروه ۱+۵، بدون توجه به موقعیت آیت‌الله خامنه‌ای در این رابطه، پشت کردن به رویه پذیرفته شده در هدایت دیپلوماسی اتومی است.
مفهوم دور زدن رییس شورای امنیت ملی و کسب تکلیف مستقیم دبیر شورا از رهبر جمهوری اسلامی نیز حذف رییس‌جمهور از روند پرونده‌ای است که پیچیده‌ترین موضوع روابط خارجی و سرنوشت جنگ و یا امنیت ملی کشور به آن گروه خورده است.
شدت گرفتن رقابت قدرت در صحنه سیاست داخلی ایران که اینک رییس دولت را عملا در مقابل رهبر نظام قرار داده، و بی‌تردید تا تعیین تکلیف دولت بعدی جمهوری اسلامی ادامه خواهد یافت، بخت رسیدن به توافق ملموس اتومی در مذاکرات آلماتی را در مقایسه با مذاکرات بی‌نتیجه مسکو، کاهش داده است.
منبع: رادیو فردا

اشتراک گذاري با دوستان :